Van Plato naar Platland tot Potter

Vanavond heb ik de laatste bladzijden van het boek Terug naar Platland gelezen. Deze vertaling van The New Flatlanders (Highland Books, Surrey, UK 2002) is vorig jaar verschenen bij Uitgeverij Boekencentrum – voorzien van een inleiding die is geschreven door Dr. Arjan Markus, missionair predikant te Utrecht.

Ik heb het boek met plezier gelezen, maar vond bij het naderen van de laatste bladzijden wel dat het allemaal wat korter had gekund. Er wordt in 189 pagina’s heel veel besproken – variërend van Plato’s grot tot het antropisch principe en de chaostheorie. Wanneer je – zoals ik – wel geïnteresseerd bent in natuurwetenschappen, dan is dit een aardig boek om in 2 tot 3 avonden door te lezen. Heb je geen belangstelling voor de kwantumtheorie, supersnaren en quarks? Dan beleef je waarschijnlijk meer plezier aan een mooie roman.

Potloodstreepjes

Mijn eerste potloodstreepjes zette ik in de kantlijn van pagina 53. Je mag nu niet concluderen dat ik daarvoor niets van belang gelezen heb, maar op dit punt begon het voor mij echt interessant te worden. Ik heb door mijn uitgeefwerk, maar ook uit persoonlijke belangstelling, nogal wat gelezen over natuurwetenschappelijke onderwerpen. Vragen over ruimte en tijd – en over het ontstaan van materie en leven – hebben mij altijd gefascineerd. Het probleem is dat ik een creatieve, associatieve geest bezit en minder goed kan meekomen als het onderwerp te theoretisch of abstract wordt. Voor mij is het dus wel prettig dat de informatie op een toegankelijke manier gepresenteerd wordt – zoals in een verhaalvorm. Maar daar hebben we gelijk een probleem: dit boek bespreekt de grootste vragen die een mens kan bedenken en die laten zich moeilijk vangen in een luchtige vertelling.

Dialoogvorm

Eric Middleton heeft geprobeerd om lezers zoals ik tegemoet te komen. Als natuurkundige, psycholoog en filosoof mag hij zelf in staat geacht worden om op academisch niveau een woordje mee te spreken, maar dit maakt hem nog niet tot een goed verteller. De poging om de moeilijke stof die hij bespreekt te gieten in ‘een serie verrassende gesprekken tussen een docent en enkele studenten’ is wat mij betreft niet zo goed geslaagd. De personages komen nauwelijks uit de verf en de gekozen dialoogvorm komt vaak wat geforceerd over. Vragen worden vooral gesteld als inleiding van de antwoorden en de leerlingen tonen zich in de loop van het boek wel erg gedwee.

Middleton doet een eerlijke poging om de boodschap van de Bijbel te vertellen in de taal van de wetenschap. Dat is een riskante onderneming, even kansrijk als het in wiskundige formules vatten van poëzie.

Platland

De titel ‘Terug naar Platland’ is niet geïnspireerd door Stefan Paas’ boek ‘Jezus als Heer in een plat land’ (ook Boekencentrum) maar wel door de beroemde roman Flatland: A Romance of Many Dimensions van A. Square (E.A. Abbott). A Square – letterlijk gewoon te lezen als ‘een vierkant’ – wordt in deze roman bezocht door een cirkel. In de driedimensionale werkelijkheid blijkt deze cirkel een bol te zijn, maar leg dat maar eens uit aan een Platlander die zich geen 3e dimensie kan voorstellen.

Het is goed te begrijpen dat Eric Middleton deze analogie gebruikt om actuele wetenschappelijke inzichten en religieuze overtuigingen bespreekbaar te maken. Zo grijpt de auteur ook terug op de beroemde gelijkenis van Plato’s grot waar gevangenen de schaduwen die zij op de wand geprojecteerd zien voor de enige werkelijkheid houden. Dit beeld doet mij vandaag denken aan mensen die menen dat de werkelijkheid zich vooral op een flatscreen afspeelt, maar dit terzijde.

Spiegel van raadselen

Beide beelden kunnen ons zeker helpen om na te denken over onze verstandelijke en zintuiglijke beperkingen. De mens is steeds beter in staat om de werkelijkheid naar de hand te zetten, maar het lijkt wel of elk gevonden antwoord de deur opent naar tal van nieuwe vragen. Of we nu door een telescoop speuren in de verste verten van het universum of door een microscoop turen naar ondeelbaar kleine elementen die blijkbaar toch weer opgesplitst kunnen worden: we blijven verbaasd kijken in een spiegel van raadselen.

Nu kun je geloven dat de mens ooit in staat zal zijn om de laatste knopen te ontwarren. Er zou een moment kunnen komen waarop de slimste wetenschappers elkaar in de armen vallen omdat zij ‘de theorie van alles’ hebben ontdekt. Tot dusver blijkt dat de werkelijkheid bij nadere bestudering veel complexer is dan we hadden verwacht. Dat geldt voor de kleinste dode of levende deeltjes die een mens kan bestuderen, maar ook voor de ingewikkelde wetten die het universum regeren.

Middleton tilt de geïnteresseerde lezer uit boven de alledaagsheid van ons bestaan. Hij neemt ons mee naar de grot van Plato, trekt dwars door het tweedimensionale Platland en komt tenslotte uit bij bevrijdende analogieën die ‘volop aanwezig zijn in watervallen en in hoogovens, in havens en op bergtoppen, in een uitzicht over Bejing of zelfs in de Harry Potterboeken’ – zoals een van de personages het bijna lyrisch verwoordt.

Blender

Die laatste woorden staan onder een kopje: ‘Het past allemaal in het plaatje!’ Dit laatste hoofdstuk had wat mij betreft weggelaten mogen worden, want hier komt alle opgedane kennis terecht in één grote blender. In de hoofdstukken daarvoor wordt de lezer van de Griekse filosofie naar de hedendaagse wetenschap gevoerd om uiteindelijk bij de christelijke visie op God en zijn schepping uit te komen.

Ik geloof zelf dat er een Schepper is en dat de mens veel meer is dan een verzameling cellen en moleculaire structuren. Ook geloof ik dat er in het menselijk denken ruimte moet blijven voor eerbied en verwondering. Er zijn vragen die ons verstand te boven gaan en vaak is de werkelijkheid te complex om in woorden of formules te vatten. Het is opmerkelijk dat ook exacte wetenschappers soms religieuze taal nodig hebben om de ultieme mysteries van ons bestaan te duiden. Soms wordt daarbij getracht om God angstvallig buiten beeld te houden, een andere keer ligt het er nogal dik bovenop dat alle aangevoerde argumenten naar de Schepper moeten leiden. Dit laatste is in mijn ogen het geval bij het boek van Eric Middleton.

Veelzeggend

Persoonlijk denk ik dat dit boek sterker was geweest als er niet zo nadrukkelijk gepoogd was om bijbelse verhalen en geschiedenissen te verbinden met moderne wetenschappelijke inzichten. Ik denk dat de auteur op dit gebied z’n boekje te buiten gaat en zich aan zijn onderwerp vertilt. Veelzeggend is dit citaat:

“Nu weten we niet of Adam of Eva gewoon een stel waren, of dat ze een opkomende familie vertegenwoordigen aan wie God de gave van een geest had gegeven. Het boek Genesis is tenslotte geen wetenschappelijke verhandeling over antropologie en hoeft niet helemaal letterlijk geïnterpreteerd te worden. Wat het wel doet, is het basisfeit aanreiken dat God Adam heeft geschapen met een spirituele dimensie in het fysieke lichaam van een Midden-Oosterse boer.” (Pag. 107)

Neolithische boer

Verderop op dezelfde pagina schrijft Middleton: “Het verhaal van Eden, van Adam en Eva, heeft het meest te zeggen als allegorie of gelijkenis”.  Daar ben ik het helemaal mee eens, maar dan komt het ook wat vreemd over om vlak daarvoor wel over “een Midden-Oosterse boer” te schrijven. Als je van mening bent dat Genesis geen uiteenzetting over antropologie is en nooit bedoeld is om letterlijk verstaan te worden, ga er dan ook gewoon van uit dat Adam symbool staat voor ‘de mens’ en probeer hem niet te identificeren als neolithische boer die de aarde bewerkte in de buurt van de Eufraat.

Theorie voor alles

Samenvattend wil ik zeggen dat ‘Terug naar Platland’ een lezenswaardig boek is waarin veel interessante inzichten meegedeeld worden. Als vertelling vind ik het boek niet zo geslaagd en ik denk dat de auteur teveel kennis en interpretaties in één werk heeft willen bundelen. Op zoek naar ‘een theorie voor  alles, die alle vragen met elkaar verbindt’ raak je als lezer bij het benaderen van de laatste bladzijden vooral overtuigd van de waarheid van de chaostheorie. De werkelijkheid is klaarblijkelijk te complex voor woorden. Gelukkig hebben we naast de zegeningen van de natuurwetenschap ook toegang tot inzichten van spirituele en artistieke denkers en voelers. Ik raak er steeds meer van overtuigd dat ‘zo-antwoorden’ bij ‘hoe-vragen’ passen (wetenschap) en dat ‘waarom-vragen’ gesteld en beantwoord mogen worden door mensen die de ‘daarom-taal’ van religie, filosofie en kunst spreken. Voor lezers met een open mind – religieus of niet – biedt het boek van Eric Middleton in elk geval veel denkvoer en/of gespreksstof.

Terug naar Platland – Zoeken naar de antwoorden op grote vragen. Eric Middleton, ingeleid door Arjan Markus.
ISBN 978 90 239 2392 3
Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer 2009

Lees ook de recensies van Johannes van den Akker en Mark de Boer

2 gedachten over “Van Plato naar Platland tot Potter

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s