De vrije wil bestaat niet?

Gisteren gezien bij Pauw voorlopig helaas even zonder Witteman: neurowetenschapper Victor Lamme, schrijver van het boek De vrije wil bestaat niet (subtitel: Over wie er echt de baas is in het brein). Als je het boek wilt kopen, moet je geduld hebben – want het is even niet leverbaar. Ik kan zelf ook niet zo veel zeggen over de inhoud van het boek. Ik kan alleen een stukje tekst van de P&W site lezen en m’n oordeel vormen op basis van de uitzending van gisteravond en deze PDF die bij wijze van voorproef bij P&W online staat.

Een van de dingen die ik luisterend en lezend van Victor Lamme geleerd heb, is dat slaapwandelen riskant kan zijn… Voor je het weet heb je onbewust iets verschrikkelijks gedaan – zoals blijkt uit zijn relaas gisteren op televisie en het online voorproefje in tekstvorm. Het is mogelijk dat de prikkelende titel van zijn boek mij op het verkeerde been zet (en ik ben met een verkouden hoofd nu niet al te helder), maar ik kan me toch niet voorstellen dat mensen ten diepste automaten zijn die min of meer voorgeprogrammeerd ‘onbewust’ allerlei zeer complexe handelingen verrichten.

In relatie tot strafbare feiten sprak Victor Lamme over ‘verkeerde koppelingen’ in het brein. Mensen die ‘onbewust’ een ernstig delict plegen zouden daar toch verantwoordelijk voor zijn omdat ze hun diepste impulsen volgen – als ik het goed begrepen heb. Daar moet je natuurlijk ook wel vanuit blijven gaan, anders kun je het hele strafsysteem bij het vuil zetten. Tegelijkertijd zou je kunnen volhouden dat mensen niet slecht, maar ziek zijn.

Dat ‘de vrije wil niet bestaat’ lijkt me – met mijn eenvoudige boerenverstand – uitgesloten. Ik kan er bijvoorbeeld voor kiezen om het boek van Victor Lamme te kopen, of ik kan het gaan stelen bij de boekhandel. Daar kan ik dan vervolgens natuurlijk helemaal niets aan doen, want boeken verslinden is een onbeheersbare passie die bij mij volledig geautomatiseerd is. Ja, ja.

18 gedachten over “De vrije wil bestaat niet?

  1. Vraag in deze discussie is, als ik soortgelijke wetenschappers goed heb begrepen, vooral wat dan die keuze om dat boek te kopen stuurt. En die mensen betogen meestal dat dat vooral onbewuste koppelingen en beïnvloedingen zijn.

    Maar ik heb deze meneer niet gezien en misschien zegt hij wel iets anders.

  2. Onbewuste koppelingen? Is dat niet je karakter en je opvoeding en je cultuur? Die zijn echt wel aan te passen, kost alleen vaak veel training.
    En ja je kunt in je slaap als bepaalde functies niet worden uitgeschakeld tijdens de droomslaap rare fratsen uithalen, waaronder geweld/moord. En dat is wel biologisch bepaald.
    Maar verder ben ik blij dat ik een zekere ruimte ken om zelf te kiezen, ook al komt dat door een eigen geschiedenis en het karakter waar ik nou eenmaal mee ben uitgerust.

    1. Ik denk dat hij echt op fysieke / neurologische koppelingen doelt. Waarschijnlijk gaat deze wetenschapper uit van de veronderstelling dat onze ‘geest’ niet zelfstandig (metafysisch) bestaat, maar ik kan het mis hebben.

  3. Ik geloof zeker dat we voortgedreven worden door driften. Primaire verlangens die we soms de vrije loop mogen laten, maar meestal moeten beteugelen. Hoe dat neurologisch werkt weet ik als leek niet, maar ik geloof dat ik mijn persoonlijke wil en karakter moet aanspreken om mijn driften te beteugelen. Dat lukt helaas vaak niet en dat doet weer denken aan wat Paulus in Romeinen 7 beschrijft als de strijd tussen zijn oude en nieuwe natuur. Dit vat het goed samen:

    “Wat ik doe, doorzie ik niet, want ik doe niet wat ik wil, ik doe juist wat ik haat.”

    Toch is er dus ‘iets’ in mij – ik denk mijn geest – waarmee ik mezelf en anderen de maat neem. Mijn geweten klaagt me ook aan als ik iets slechts doe of iets goeds achterwege laat. Morele oordelen komen toch ergens vandaan, lijkt mij. Ik ben geen robot die willoos reageert op stimuli van binnen en van buiten. Of wel?

  4. Ik vraag me af of onze hersenen ons bewustzijn ten diepste produceren of dat onze hersenen werken als verwerkers/ontvangers/dragers van ons bewustzijn. Verder vraag ik mij af waarom een man als Victor Lamme in deze zeer complexe materie nu al een standpunt inneemt?

      1. Tja, om dat te kunnen beoordelen moet je zelf ook geleerd en deskundig zijn! Specialisten ‘na rekenen’ of zelfs ‘voor rekenen’kan ik niet. Wel heb ik een redelijk gevoel voor humor en als een man als Victor serieus zijn vrije wil in de bomen hangt en de consequenties hiervan niet ziet, kan ik moeilijk mijn lachen bedwingen. Maargoed, laat ik niet het tegenovergestelde van hem doen en net doen of ik zo vrij ben in mijn doen en laten.

  5. Als ik mij niet vergis is die theorie gebaseerd op een proefje. Nog voor dat je iets denkt, voelt of doet, zou er al een meetbaar signaaltje zijn ergens in de herseen, dat iets aanstuurt.
    Een christen zou nu makkelijk kunnen scoren door te zeggen dat de hersenen worden aangestuurd door de menselijke geest, maar dat zal wel te kort door de bocht zijn.
    Het is meen ik een vrij solide proefopstelling, waarop zijn theorie stoelt. Heb het programma overigens niet gezien.

    1. Ja, het komt er dus weer op neer: bestaat alleen datgene wat we kunnen zien en meten? Of is er ook een geestelijke werkelijkheid? Zelf geloof ik er geen snars van dat we – bij wijze van spreken – alleen maar een ‘willoos’ chemisch proces zijn. Er is meer aan de hand.

  6. Je zou het boek van Lone Frank ook eens moeten lezen. Dat gaat over de vraag wat wetenschap nu eigenlijk voor onszelf betekent. Kunnen we nog volhouden dat we een zelf hebben? Een vrije wil? Ik denk dat dat steeds lastiger zal worden naarmate de wetenschap verder gaat.

    1. Interessante vragen, Jasper. Heb even gegoogled – heb je een speciale titel in gedachten?
      Wat je onder ‘vrije wil’ verstaat is denk ik al een belangrijke vraag. We worden waarschijnlijk voortgedreven door een mix van impulsen van binnen en buiten. Maar willoos reageren (als in een chemisch proces) dat doen we m.i. niet.
      De proef op de som: heb je uit vrije wil een comment achter gelaten? Serieuze vraag. Welke factoren hebben je er toe aangezet? Heb je dat ‘zelf’ gedaan of was het iets van binnenuit of buitenaf waar je geen controle over hebt?
      Ben benieuwd naar de boektitel – lijkt me echt boeiend. Bedankt voor je comment.

  7. Nog even mijn visie als het mag…
    Binnen het Boeddhisme wordt altijd al ontkent dat de mens een zelf heeft. Niets nieuws onder de zon dus.
    Wetenschappers zijn ook maar mensen en die staan in hun privéleven open voor allerlei oosters-filosofische bedenksels. Voor een geschoolde westerling die atheïstisch is, is het een prachtige uitdaging om het zelf, onbewust gekoppeld aan het christelijke begrip ziel, met moeilijke woorden weg te redeneren.
    Wetenschap op dit gebied is doorgaans boterzacht. De tegengestelde visies tuimelen over elkaar heen. M.i. geldt hier simpelweg, wat kiezen we en waarom.
    Onze keuze is bepalend voor onze verhouding tot de Schepper. Hem wegredenen noemt de bijbel vrije wil. Hem aannemen overigens ook. Maar o wee, als een christen dwang zou uitoefenen. Foei, hupsekee, aan de schandpaal. M.a.w. de vrije wil is wat de mens ten diepste wil en dat is ook Gods geschenk aan de mensheid. For better or for worse.
    Zo zie ik het. Beetje simpel misschien, maar ja, ik ben dan ook geen wetenschapper hè 🙂

  8. In de neurowetenschap komen ze tot de conclusie dat het zelf niet zonder de ander bestaat. Dat is logisch natuurlijk, maar nu onderbouwd door de manier waarop spiegelneuronen werken.

  9. Na het lezen van het boek ‘De vrije wil bestaat niet’ lijkt zeker dat het bewustzijn niks met vrije wil te maken heeft. Keuzes worden door het onderbewustzijn gemaakt op basis van ontelbare factoren die voor ons bewustzijn niet te bevatten zijn. Elke persoon met exact dezelfde genetische code en exact dezelfde leefomgeving zou exact dezelfde keuzes maken! Als we geen bewuste keuzes kunnen maken zijn we dan niet vrij? Jawel, vrijheid is in mijn ogen de ruimte die geboden wordt om jouw keuzes te kunnen maken zonder dat je daarin beperkt of daarvoor gestraft wordt. Natuurlijk moeten sommige keuzes bestraft worden maar alleen met het doel het onderbewustzijn zo te beïnvloeden dat dergelijke keuzes in de toekomst niet meer gemaakt worden. Zou het hierbij echt uitmaken of je 10 of 20 jaar cel krijgt? Ik denk het niet…

    Maar als we keuzes niet maken met ons bewustzijn waar is ons bewustzijn dan voor? Zou ons bewustzijn niet gewoon een zintuig zijn voor reflectie en zo ook één van de factoren worden die gebruikt worden door ons onderbewustzijn voor het maken van keuzes?

    Ik vond het een in ieder geval een geweldig boek en het heeft mijn kijk op mijn eigen leven zeker veranderd!

    1. Je maakt me nieuwsgierig, Wouter. Misschien is het een te hoog abstractieniveau voor mijn creatieve brein. Maar ik vraag me bijvoorbeeld af: lag het in jouw brein vast dat je dit boek zou lezen en dat je erover zou gaan reageren op dit blog? Dat zijn toch allemaal keuzes die – als je dat zou hebben gewild – heel anders uit hadden kunnen vallen? We zijn toch geen automaten?

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s