Goedgelovig: “Scherpe satire, maar wel fair”

Geloven + humor = spot. Als je van simpele redeneringen houdt, dan kun je met deze formule misschien uit de voeten. Maar ik hoop dat je er anders over denkt en dat je – net als ik – dagelijks je lachspieroefeningen doet. Chagerijnen zijn er al genoeg! Vanwaar deze inleiding over geloof en humor? Omdat ik redacteur Andries van de gristelijke satirische website Goedgelovig onlangs een paar kritische vragen heb gesteld nadat deze plaaggeest zich bij mij op Twitter had af- en aangemeld om door deze manipulatie mijn vierhonderdste follower te kunnen worden. Ik had namelijk aangekondigd dat ik deze geluksvogel zou gaan interviewen voor mijn blog. Prompt waren er 3 mensen die tegelijkertijd aanspraak maakten op #400, dus – omdat ik liever geen vijanden maak – komen ze hier de komende tijd allemaal aan de beurt. Maar nu eerst: Andries!

“Ik schreef mee aan satirische programma’s voor televisie. Nog steeds anoniem. Maar er komt een dag dat anonimiteit onfatsoenlijk wordt. Ik stond voor de beslissing: ga ik met mijn kop naar buiten, of niet. Als je drie keer in de week blijft roepen ergens iets heel ergs van te vinden, komt er een moment dat je ook je gezicht moet laten zien.” (Nico Dijkshoorn in Elsevier van 29 mei 2010)

Andries, als (mede)verantwoordelijke voor de website Goedgelovig heb je ook stellige dingen geschreven over mensen en organisaties. Ben je het met Dijkshoorn eens dat anonimiteit op een bepaald moment onfatsoenlijk wordt? Komt er een moment dat je ook je gezicht moet laten zien – al was het alleen maar omdat je persoonlijk aanspreekbaar wilt zijn op hetgeen je geschreven hebt? Een van de tweeps stelde het zo: “Iedereen op transparantie aanspreken en zelf anoniem opereren. Is dat eerlijk?”

Grappig dat je Nico Dijkshoorn citeert. Deze columnist heeft langer onder pseudoniem gewerkt dan Goedgelovig en ik betwijfel of zijn coming-out echt een bewuste keuze was. GeenStijl trok hem op een gegeven moment tegen wil en dank voor de camera. Pas daarna is hij als satiricus en dichter ‘salonfähig’ geworden. Mag ik dat zeggen? Ja, dat mag ik zeggen. Dat neemt niet weg dat ik het wel met zijn opmerking eens ben. Anonimiteit kan voor columnisten en tekenaars (denk aan de Nekschot-affaire en de rellen rond de Mohammed-cartoons) een duidelijke functie hebben, maar het schept óók een verantwoordelijkheid om er fatsoenlijk mee om te gaan. Dat kán betekenen dat je op een gegeven moment onder eigennaam gaat werken, maar het kan ook betekenen dat je ethische ‘check and balances’ inbouwt en drie keer nadenkt voordat je tot publicatie over gaat.

Goedgelovig doet dat onder meer door naamloze bijdragen altijd te controleren. Kloppen de feiten? Is de satire fair en voldoende subtiel? Is de onderbouwing deugdelijk? Heeft de auteur voldoende persoonlijke distantie? Wordt hier niet oneerlijk op de persoon gespeeld? Is er een collectief belang bij publicatie? Voldoen bijdragen hier niet aan, dan worden ze niet geplaatst. De berichten op Goedgelovig bevatten altijd een link naar de oorspronkelijke (in de regel openbare) bron, zodat lezers feiten van meningen kunnen scheiden. Eén bron is geen bron en aan geruchten doen we niet. Daar komt nog bij dat op elke bijdrage door onze kritische lezers én betrokkenen kan worden gereageerd en eventuele onjuistheden direct worden gecorrigeerd. Dat is een vorm van openbare aanspreekbaarheid. De critici van anonimiteit zal het niet overtuigen, maar we maken hier wel een bewuste afweging in.

De kwestie ligt trouwens wel wat genuanceerder dan je stelt. Tegenwoordig worden de meeste opiniërende columns op Goedgelovig onder eigennaam van de auteurs gepubliceerd. Dat geldt ook voor verschillende vaste rubrieken op de site. Het dagelijkse ‘nieuws met een kwinkslag’ wordt naamloos gepubliceerd (als collectief), maar dat doen dagbladen en het ANP vaak niet anders. Auteurs mógen hun naam wel vermelden, maar hebben daar zelf meestal geen behoefte aan. Ons uitgangspunt is dat alle medewerkers en lezers van Goedgelovig de vrijheid hebben om zélf te bepalen of ze onder eigennaam, dan wel onder pseudoniem op de site posten. We leggen dat niet op. De verhouding is op dit moment ongeveer 50/50.

Goedgelovig is als redactiecollectief altijd aanspreekbaar op wat er op de site wordt gepubliceerd. Klopt er iets niet, wordt een organisatie onterecht aangepakt of zondigen we tegen de huisregels, dan wordt dat altijd serieus gewogen en indien nodig rechtgezet. Dat wil niet zeggen dat columnisten en tekenaars ook altijd persoonlijk aanspreekbaar zijn. Het is lang niet altijd opportuun om op het wereldwijde web, zeker bij controversiële kwesties, onder eigennaam te schrijven of te reageren. Even nog los van het feit dat satire in de christelijke wereld niet echt wordt gewaardeerd, betekent het dat je over tien of twintig jaar nog door iedereen ter wereld met een computer of telefoon gevonden kunt worden. Zo ontvangen we regelmatig verzoeken van lezers om oude reacties te verwijderen of te anonimiseren. Aanleiding is een sollicitatie, voortschrijdend inzicht (mensen hebben nu andere opvattingen dan een paar jaar geleden en vinden het vervelend om er nog wel op te worden aangesproken), of er wordt pressie op mensen uitgeoefend omdat ze een bepaalde mening uitdragen. Een pseudoniem nemen of alleen onder je voornaam reageren is dan wel zo verstandig. Voor de inhoud van de discussie maakt het niet uit.

Ik heb het gevoel dat er op Goedgelovig onevenredig veel aandacht is besteed aan Matteüs van der Steen en zijn organisatie TRIN. Heb jij / hebben jullie met al deze artikelen deze extreem charismatische club en hun grote roerganger niet veel te belangrijk gemaakt? Is er sprake van een persoonlijke vendetta, een hang-up?

Dat is vooral een kwestie van perceptie; het gaat om 4 procent van alle bijdragen op Goedgelovig. Dus maar één op de 25 berichten gaat over TRIN. Ja, we hebben TRIN en haar grote roerganger, met name in 2009 toen deze organisatie onze satirische jaarprijs de Gouden Bikini won, meer aandacht gegeven dan haar toekomt. Maar in TRIN komen nu eenmaal veel ontwikkelingen en idiotieën in de charismatische wereld bij elkaar. Van alle charismatische kerken en organisaties in Nederland is TRIN het meest zichtbaar, uitgesproken en extreem, en daarmee hét uitgelezen onderwerp voor satire. Mattheüs van der Steen is de Geert Wilders van de evangelische beweging; een relipopulist die door zijn markante gedrag zijn eigen soap creëert. Hij levert ons de satire op een presenteerblaadje aan. Van de bijdragers aan het TRIN-dossier heeft niemand voor TRIN gewerkt of ruzie met TRIN, daar letten we bewust op. Ook bij satire heb je voldoende distantie nodig.

Het verbaasde me dat Goedgelovig pal voor Pinksteren en het jubileum van de organisatie Opwekking de misstappen van een voormalige leider oprakelde. Het kan best zijn dat er jarenlang sprake is geweest van stilzwijgen rond deze pijnlijke kwestie en misschien waren er wel heel goede redenen om de vuile was niet buiten te hangen. Waarom moest Goedgelovig deze affaire zo nodig publiek maken en waarom werd juist dit moment gekozen?

Deze affaire was al publiek; we hebben niets gemeld wat al niet bekend was en kan worden gegoogled. Die affaire als zodanig is ook niet zo relevant. We wilden de doofpotcultuur bij evangelische organisaties als Opwekking bespreekbaar maken en een jubileum is daar een actuele aanleiding voor. Elk jaar wordt er feest gevierd en gepreekt over vergeving en opwekking, maar de pijnpunten worden nooit openlijk besproken. Die gesloten cultuur waarbij je je vrolijke gezicht opzet en moeilijke zaken onder het tapijt veegt, is typerend voor evangelische groeperingen. Dat was een van de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek ‘Ooit Evangelisch’ van Otto de Bruijne, Peter Pit en Karin Timmerman. In haar officiële geschiedschrijving zwijgt Opwekking de kwestie al jaren dood. Dat is kwalijk. Daar mogen wel wat lessen uit worden getrokken. Overigens is deze hele discussie, met alle voors en tegens, op onze site na te lezen.

Jonathan Acuff, de man achter de webstie Stuff Christians Like, ging onlangs in op het verschil tussen cynisme (spot) en satire: “Spot is niet hetzelfde als satire. Spot heeft altijd een slachtoffer. Satire niet. Spot betekent dat je iemand verwondt en een blauwe plek bezorgt. Bij satire is dat helemaal niet het geval. Ik definieer satire als “humor met een doel.” Mijn doel is de rommel van het christendom af te voeren zodat we de schoonheid van Christus kunnen zien. Ik doe dat met satire, dat is een geweldig vehikel voor de waarheid. Het is als een grote spiegel: Je neemt een onderwerp, blaast het op tot het groot en duidelijk genoeg is zodat iedereen het kan zien. Dan ga je ernaast staan en vraag je: Zijn wij dat? Voelen we ons hier goed bij? Is dit wat het betekent om kerk te zijn?” Graag je mening over deze uitspraak en een antwoord op de vraag: heeft Goedgelovig door spot ook ‘slachtoffers gemaakt’?

In deze benadering van satire kan ik me goed vinden. Hoewel er ook een plaats is voor spot (denk aan spotprenten) en ik de scheidslijn die hij aanbrengt wat kunstmatig vind. Het is bij satire nu eenmaal zo dat rekkelijke mensen met zelfrelativering dat heel goed kunnen hebben, terwijl mensen die ‘preciezer’ zijn daar al snel aanstoot aan nemen. De omstreden Mohammed-cartoon bijvoorbeeld is in de definitie van Acuff (humor met een doel, een spiegel voorhouden door te overdrijven) pure satire, maar in de islamitische wereld wordt het als spot ervaren.

Of er echt slachtoffers zijn gemaakt, in de zin dat mensen buiten hun eigen schuld onevenredig zijn beschadigd, betwijfel ik. Maar er zullen best wat lange tenen zijn bezeerd. Satire (en ook kritiek) impliceert altijd de mogelijkheid dat het mensen misschien kwetst. Dat is uiteraard nooit de opzet, maar kan wel een onbedoeld neveneffect zijn. Dat is geen reden om dan maar geen satire te bedrijven. Satire móet; macht en heilige huisjes hebben dat nodig. Er zijn ook mensen met invloed die geen kritiek kunnen ontvangen; moet je het daarom maar niet geven? Kritiek werpt ‘tegenlicht’ op een zaak, biedt een alternatieve zienswijze. In een open maatschappij heeft dat een duidelijke functie. Maar omdat kerken en christelijke organisaties vaak niet zo open zijn, levert dat spanning op.

Een tijdje terug zinspeelde Goedgelovig op een ‘naderend einde’. Gaat de stekker er op een bepaald moment uit? Wat zijn de toekomstplannen en welke lessen heb je vanaf het begin van Goedgelovig geleerd? (Zijn er dingen die je voortaan anders wilt gaan doen, heb je ergens spijt van, is het geworden wat je aanvankelijk voor ogen had?)

Een naderend einde is nooit uit sluiten; ook satirische websites houden een keer op te bestaan. De afgelopen maanden hebben we een grote evaluatie gehouden en daar komen we na de zomervakantie op Goedgelovig op terug. In onze eerste drie jaar hebben we een hoop geleerd. Spijt hebben we niet, hoewel we natuurlijk wel eens een scheve schaats hebben gereden. Toen we in 2007 begonnen met een handjevol mensen en drie berichten per week, konden we niet bevroeden dat de site zo’n vlucht zou nemen. Het heeft zich ontwikkeld tot wat het nu is: Neerlands eerste en enige gristelijk-satirische nieuwssite, met elke maand zo’n 40 berichten, 2.000 reacties en 120.000 bezoekjes. Er dragen nu 15 columnisten en tekenaars op regelmatige basis bij. En wist je dat 40% van de content en ideeën door lezers wordt aangeleverd? Leuk hè. 🙂

7 gedachten over “Goedgelovig: “Scherpe satire, maar wel fair”

  1. Tja Goedgelovig… ’t dient een doel, maar het heeft vaak ‘geen stijl’. Het lijkt wel alsof de redactie van deze oh zo flauwe website het idee van ‘het doel heiligt alle middelen aanhangen’. Je mag haast bidden dat je geen bekende christen wordt, want dan hang je 🙂 Natuurlijk mogen de daden en woorden van mensen en organisaties getoetst worden. Maar dan moet je ook daarna aanspreekbaar zijn. Iedereen weet hoe ik eruit ziet en mijn brievenbus en mailbox staan open voor iedereen. Goedgelovig zou er goed aan doen om ook zo te handelen en eens op te houden om christelijk als gristelijk te spellen. Maakt ze wel erg vrijgemaakt. 🙂

  2. @Abspoel: Jury? Wie dan? Toch niet weer Butler? Je had natuurlijk kunnen vragen waarom we christelijk als gristelijk spellen, dat was blijkbaar veel interessanter geweest voor je publiek. 😉

    @Moniek: Jij bent toch dat praatgrage meiske dat in een satirische column in het ND een aantal gristelijke bobo’s voor schut heeft gezet? ’t Was een beetje stijlloos om bewust uit de school te klappen, maar erg onderhoudend. Soms heiligt het doel de middelen, toch? Kom voor ons werken, je past precies in het profiel, ook al ben je niet vrijgemaakt. We kunnen wel zo’n bubbelpinkstergristen met een losse tong gebruiken. 😉

    1. Jury. Weet je dat al niet meer? Ik heb nog wel een echter verzuchting aan je doorgegeven. Zucht. Je vond mijn vragen te veel gericht op verantwoording afleggen. Maar dit waren de vragen die bij mij opkwamen en die via Twitter mij ingefluisterd zijn. Ik was dus blij verrast dat je toch op alle vijf de vragen een uitgebreid antwoord gaf. En inderdaad: waarom kunnen jullie niet SPELLEN? 😉

  3. @Monique
    Je bent al bijna bekend christen :)Dat wordt veel bidden 🙂

    Zonder goedgelovig had ik niet geweten dat je bestond. Dat is toch ook leuk, gratis reclame voor je blog.
    Is er nou geen enkel bericht of onderwerp op GG geweest dat je inspireerde, of aan het denken heeft gezet?
    Of is het de ‘ slechte naam’ van GG dat je tegen houdt om eens goed te kijken.
    Ben zelf al een tijdje reageerder en heb heel wat interessante gesprekken voorbij zien komen.

    @Paul
    Het is wel apart, GG is anoniem en wordt bemand door een aantal mensen. Soms heb ik wel eens het idee dat er toch een stukje persoonlijkheid te zien is. GG presenteert zich in verschillende stijlen zeg maar.
    Dat anonieme heeft wel voordelen, meer dan nadelen, denk ik.
    Het blijkt ook maar weer hoe moeilijk het is om in gristelijk Nederland dingen bespreekbaar te krijgen.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s