Domino Day voor Stephen Hawking: did we jump or were we pushed?

Het zingt rond in de media: mastermind Stephen Hawking is eruit, de ultieme vraag is opgelost. Het universum is spontaan ontstaan als onvermijdelijke consequentie van natuurwetten. Zwaartekracht is de uiteindelijke verklaring voor ons bestaan – als ik het goed begrepen heb. Natuurlijk zijn er na de spontane oorsprong nog allerlei andere natuurwetten en mechanismen aan het werk geweest, maar voor een verklaring hebben we God niet nodig – schijnt Hawking in zijn nieuwe boek ‘The Grand Design’ te concluderen. En dat is afwijkend van zijn eerdere mening dat het idee van God als Schepper niet kan worden uitgesloten.

Ik hoor en lees (bijvoorbeeld op Twitter) al gauw smalende reacties van medegelovigen. En het is ook gemakkelijk om (zonder het nieuwe boek van Hawking en zijn Amerikaanse mede-auteur Leonard Mlodinow gelezen te hebben) er de spot mee te drijven. Als de zwaartekracht als verklaring wordt opgevoerd, waar komt dan die zwaartekracht vandaan? Leuke vraag, maar zo gemakkelijk kom je er niet vanaf.  Welke levensovertuiging je ook hebt, er moet altijd ‘iets’ of ‘iemand’ aan het begin staan. Het causaliteitsbeginsel is een grondprincipe voor wetenschappelijke redeneringen en uitspraken: elk effect heeft een oorzaak. Als je God als ultieme oorzaak aanneemt, dan krijg je de logische vraag: Maar wie heeft God dan gemaakt? “Niemand”, zegt de gelovige triomfantelijk, “want God is er altijd al geweest”.

Ik geloof dat God inderdaad bestaat buiten de wetten en beperkingen van tijd en ruimte, maar daar kan ik geen logische bewijsvoering voor leveren. Het is mijn geloof. Het feit dat wij überhaupt bestaan en elkaar dergelijke vragen kunnen stellen is al verbijsterend. Ik kijk om me heen en zie zoveel schoonheid en orde in de natuur, ik kan me geen bestaan zonder Schepper voorstellen – zoals ik me geen muziekstuk zonder componist en geen schilderij zonder schilder kan voorstellen. Deze analogieën zijn leuk, maar ze bewijzen niets voor de ongelovige. De ongelovige zal tegenwerpen dat er ook veel gruwelijk lelijk is in de natuur en dat er bovendien vaak sprake is van grote chaos en wreedheid. Touché – ik kan het niet ontkennen. God als ultieme verklaring roept tal van bekende en veelgestelde filosofische vervolgvragen op – te veel om even in een blogpostje te benoemen, laat staan te bespreken.

Gelovigen moeten niet te snel lacherig reageren op uitspraken over oorsprong en zin van ons bestaan. Ook zij komen uiteindelijk met antwoorden als “omdat ik dat geloof” en “omdat het nu eenmaal zo is” op de proppen. De vragen moeten gesteld worden, maar ik denk dat zelfs een meesterbrein als dat van Hawking ergens eerbiedig halt moet houden. Het feit dat hij in zijn korte bestaan op dit belangrijke punt al van mening veranderd lijkt te zijn, geeft aan dat we ook van hem niet met zekerheid het enige juiste antwoord hoeven te verwachten. Misschien herroept hij zijn visie in een volgend boek (als het hem gegeven is) en ontwaart hij achter de natuurkrachten toch een logisch noodzakelijke onbewogen beweger.  Het kan ook zijn dat hij dit ingenomen standpunt tot zijn laatste snik volhoudt, maar dat een van zijn opvolgers zijn redeneringen doorprikt en met sterke argumenten overtuigend weerlegt. We weten het niet. Hawking bestrijdt de opvatting van Newton, maar na Hawking zal er ongetwijfeld een ander helder brein zijn licht over dit onderwerp laten schijnen.

Met mijn eenvoudige verstand denk ik aan domino day. Mensen zitten aan het televisiebeeld gekluisterd om te zien hoe lange rijen zorgvuldig geplaatste dominosteentjes omvallen en hoe elk steentje in zijn val een volgend steentje meeneemt. Er is wel eens een musje geweest dat voortijdig en ongevraagd dit proces op gang wilde brengen, maar dat arme vogeltje is deskundig doodgeschoten. Dat dreigt nu ook met God te gebeuren. We nodigen een bekend persoon uit om het eerste steentje een duwtje te geven, maar dan moet die VIP uit beeld omdat we ons willen vergapen aan een veelkleurige vertoning van het causaliteitsbeginsel in actie.

Als er buiten het proces van oorsprong en gevolg ‘iets’ of ‘iemand’ is die deze keten in werking stelt, dan moet die entiteit onafhankelijk in beweging kunnen komen. Ik denk dat dit een wilsbesluit veronderstelt en zo’n besluit verwacht ik niet van onbezielde materie. Een scheikundige reactie zou ook als verklaring opgevoerd kunnen worden, maar dan vraag ik toch: een reactie WAAROP?

Stephen Hawking, jij en ik, we moeten ons afvragen: zijn wij het voorlopig eindresultaat van door natuurwetten geïnitieerde en voortgedreven processen, of  moeten we de eer (de schuld, zo je wilt) voor ons bestaan geven aan een eeuwige, ruimtelijk onbeperkte Schepper?

Paulus dacht ook al over deze vraag na en geeft ons deze woorden mee ter overweging:

Want wat een mens over God kan weten is hun bekend omdat God het aan hen kenbaar heeft gemaakt. Zijn onzichtbare eigenschappen zijn vanaf de schepping van de wereld zichtbaar in zijn werken, zijn eeuwige kracht en goddelijkheid zijn voor het verstand waarneembaar. Er is niets waardoor zij te verontschuldigen zijn, want hoewel ze God kennen, hebben ze hem niet de eer en de dank gebracht die hem toekomen. Hun overpeinzingen zijn volkomen zinloos en hun onverstandig hart is verduisterd. Rom. 1:20-21

Ook deze tekst uit het bijbelboek Hebreeën komt in dit verband bij mij naar boven:

Door geloof komen we tot het inzicht dat de wereld door het woord van God geordend is, dat dus het zichtbare is ontstaan uit het niet-zichtbare. Heb. 11:3

Begrijp me goed, deze teksten voer ik hier niet op als ‘bewijzen’ voor het bestaan van God, maar ik bied ze ter overweging aan. Uit de eerste tekst komt het idee naar voren dat er in de natuur een onzichtbare scheppende kracht actief is. We zien geen actieve Schepper aan het werk (zoals je een beeldhouwer kunt observeren), maar we zien wel dat er voortdurend nieuwe vormen, kleuren, geuren en andere verschijnselen waarneembaar zijn. Schoonheid heeft een functie (aantrekkingskracht bijvoorbeeld), maar als je naar muziek luistert, een roos bestudeert, een zonsondergang meemaakt… dan moet er toch ook ergens een snaar diep in je ziel geraakt worden. Je mag het ontkennen, maar dan geloof ik je eerlijk gezegd niet.

De tweede tekst stelt dat een woord van God, een uitgesproken gedachte  of onzichtbaar idee, aan de basis ligt van wat wij kunnen waarnemen. Dat klinkt logisch. Ook onze producten en kunstwerken beginnen met een concept, een idee. Daarna gaan we aan het werk om onze ideeën te realiseren. Je moet dus voor jezelf beslissen wat je uiteindelijk wilt geloven, maar ik vind het idee van God als Schepper nog altijd zeer geloofwaardig.

28 gedachten over “Domino Day voor Stephen Hawking: did we jump or were we pushed?

  1. Je doelt vast ook op mijn blog hierover. Waarom niet een beetje lacherig doen? Iemand met zoveel brein die zwaartekracht postuleert voor er iets bestaat, en die meent daarmee te bewijzen dat er geen God is, dat heeft toch iets om te lachen?

    Natuurlijk postuleren Christenen God. Dat doen we ongegeneerd. Maar als Hawking ‘zwaartekracht’ voorstelt als iets dat bestond voor er iets anders was – dan haalt hij gewoon via schijnwetenschap weer iets eeuwigs binnen zijn denkraam.

    Wetenschap kan God niet bewijzen, wetenschap kan God niet wegwijzen. Wetenschap heeft zelf-opgelegde criteria voor wat wel of niet binnen de wetenschap thuishoort. Dat Hawking maar steeds probeert andere verklaringen dan ‘God’ te vinden, heeft iets dramatisch onwetenschappelijks. En zijn verklaring die God de deur wijst, heeft een ander ‘eeuwig’ principe nodig dat het bestaan ‘schiep’. Nog even en dat eeuwige principe blijkt ook intelligentie nodig te hebben, en nog later, weet je wat, we noemen dat voor het gemak ‘God’.

    1. Sorry, ik had jouw blogpost nog niet gelezen, maar dat ga ik wel doen. Ik heb diverse tweets voorbij zien komen waarin er wat lacherig werd gereageerd en dat snap ik ook wel. Maar: voor zover ik weet heeft geen van deze mensen het boek van Hawking al kunnen lezen, dus laten we ons oordeel nog even opschorten.
      Je kunt van Richard Dawkins wel zeggen dat hij steeds probeert om God uit beeld te houden, maar bij Stephen Hawking kun je dat juist niet zeggen. Niet dat hij in God gelooft of ooit geloofd heeft (dat weet ik niet), maar hij sloot het bestaan van God niet uit en schijnt dat nu wel te doen – als ik de berichten mag geloven.
      Bedankt voor je reactie.

  2. En wat dacht je van de “cel”? Een onherleidbaar complex geheel dat de basis vormt voor leven op aarde. Het intelligente complexe leven wijst op een Intelligent Brein.

    Als God naast evolutie ook een mens uit stof wilde creëren, dan is dat wetenschappelijk gezien toch niet uitgesloten? De kans dat een cel spontaan ontstaat is zo klein, dat het zelfs in de wetenschappelijke leeftijd van het heelal niet kan voorkomen. “Er is geen reden om Gods ingrijpen de voorkeur te geven boven naturalistische waarschijnlijkheid,” zegt men. Ik zie geen conflict tussen de twee. Ze kunnen toch samen op gaan?

    “De ‘godhypothese’ heeft geen verklarende waarde, want er is ook geen antwoord op het begin van God,” zegt men. Dat antwoord geeft de Bijbel mijns inziens: hij heeft geen begin. Het causaliteitsbeginsel laat zien dat begin inherent is aan de materiële wereld. God heeft echter de materiële wereld geschapen en is derhalve zelf niet onderhavig aan de natuurlijke wetten. Wat nu als evolutie zelf Gods doel was? Dat hij daarmee wilde laten zien levende wezens vanuit egoïsme andere wezens bedreigen in hun voortbestaan? En dat de mens dus geroepen is daar bovenuit te stijgen?

    De mensen in de tijd van de Bijbel hadden denk ik door dat het in Genesis om een symbolische uiting ging die het scheppingswerk probeerde te beschrijven. Het feit bijvoorbeeld dat de zon volgens de mythe later ontstaat, pleit voor de betekenis van dag als periode van onbepaalde tijd. De scheppingsmythe is een symbolische overlevering die echter interessante feiten bevat. Hoe bijzonder is het niet dat men 3000 jaar geleden al zoveel interessante feiten wist te vertellen over het ontstaan van leven? Dat in zichzelf heeft meer overtuigingskracht dan de overige ‘feitelijke onjuistheden’. Leven is bijvoorbeeld ontstaan in het water. Genesis zegt dat de Geest Gods zweefde over de wateren. Het zindert van de spanning aan betekenis binnen die woorden. De aarde was woest en ledig, zegt Genesis. Dat is een correcte voorstelling van zaken in het licht van onze hedendaagse kennis. En zo zijn er nog meer opmerkelijke bijzonderheden waarin de Bijbel toch al wat interessante wetenswaardigheden wist te melden.

    Blijkbaar is het ontwerpargument voor veel volkeren in de geschiedenis overtuigend geweest en zijn daar symbolische overleveringen in ontstaan. Dat zegt iets over het algemene draagvlak voor het argument binnen veel volkeren.

    Persoonlijke ervaringen kunnen geen bewijs zijn, beweert men, maar hoe vaak zie je niet dat mensen door ervaringen tot geloof komen? Blijkbaar is God toch geïnteresseerd in mensen, anders dan geeft hij geen ervaringen. En hij lijkt zich niet voor het karretje te laten spannen; er moet een oprechte persoonlijke zoektocht aan vooraf gaan. Geloof in actie is het persoonlijke bewijs. En daarnaast is de ontwerper zichtbaar in het ontwerp.

    1. Het ontstaan van leven (op aarde of elders in het universum), de complexiteit van cellen – ook dat zijn interessante punten waar veel over gediscussieerd wordt door mensen die daar veel meer verstand van hebben dan ik. In deze blogpost beperk ik me tot de ‘oervraag’ over het ontstaan van ‘alles’, omdat dit nu door het nieuwe boek van Stephen Hawking in de belangstelling staat.
      Persoonlijk geloof is m.i. net als liefde voor een ander mens… het is mooi en ontroerend als je er gevoelig voor bent, maar anderen vinden het misschien irrationeel en sentimenteel. Een hard bewijs bied je niet door te zeggen dat je door persoonlijke (gevoels?) ervaringen tot geloof kunt komen, maar het is in mijn ogen in ieder geval geen zinloos argument. Schoonheid, liefde, hoop, vertrouwen – allemaal ‘zaken’ die niet tastbaar zijn… maar het bestaan ervan zullen weinigen ontkennen. Nou ja, ik stop maar weer even met filosoferen 😉

  3. Het bewijs waar de heer Rouvoet om vraagt luidt als volgt: Het begrip oneindigheid is veel omvattender dan het begrip opperwezen, god e.d. Het begrip opperwezen is dus secundair, dus het begrip god niet bestaand.
    Hawking moet nu na zijn ontkenning zeggen of de materiele natuur eindig of oneindig is. Het elektron en het neutrino zijn de tot dusver kleinste bekende deeltjes terwijl het ‘graviton’ b.v. een miljard keer kleiner is. Dit graviton kan dan zeer wel bruikbaar zijn voor de unificatie van de electro-magnetische, sterke en zwakke krachten.
    (Amerikaans) evangeliseren doet zoveel onrecht aan begripvorming omdat het voor anderen definieert.

    1. Ik ben gewoon een gelovige die z’n hersens zo goed mogelijk wil gebruiken en een goed gesprek niet uit de weg wil gaan. Dat doe ik in mijn moerstaal en met respect voor mensen die er anders over denken. Mijn gedachten deel ik mee op mijn persoonlijk blog in de publieke ruimte, inclusief teksten die mij persoonlijk aanspreken en die je wel/niet in overweging kunt nemen. Ik meen niet dat ik (bewust) aan begripvorming in de zin van conceptualisatie of definiëring gedaan heb, wel probeer ik een ander te begrijpen en roep ik medegelovigen op om niet te snel te oordelen over een boek dat door de meeste mensen nog gelezen moet worden. En dat ik enthousiast ben over mijn geloof – tja, neem het me niet kwalijk. Anderen schrijven boeken om de wereld te overtuigen van hun mening / levensvisie. Zo komen we hopelijk samen tot meer inzicht.
      Bedankt voor je reactie.

  4. Despite my intention of learning Dutch I haven’t actually gotten around to it, but I did read a piece on Hawking’s newest battle with God in the Telegraph this morning, and pieced out what you wrote here by way of babelfish.

    Hawking has a rare gift—the ability to see (dimly) the hazy outlines of …God’s design, for that is what the most advanced physics and mathematics are. And I say “hazy” because the writer of this piece is right—another Newton or Hawking will come along and invalidate part or all of his argument.

    But Hawking’s rare gift is coupled with a liability—his anger at God. For the vast majority of us (who can not really follow the physics) the gift is obscured by the anger. If I were confined to a broken body as he is, I’d be angry too.

    But in the end I think he’s just acting out that age-old question of man being called by God and man rebelling. And the proper response to that, I guess, is prayer. Prayer for his soul, and prayer that he will ultimately be used by God to His greater glory, and prayer that he doesn’t mislead too many people. (And I don’t think he really is.)

    It is the fact that he is in rebellion against God that invests his arguments with the same religious overtones that he finds so offensive in conventional religion. His writing is always reacting against God instead of standing independently as explanations of the beginning of time. (At this point in history, surely there are enough people in the world who don’t believe in a literal six-day creation to leave off the atheist credo.)

    I was listening to a former American senator on the radio while driving on Thursday. His name is Rick Santorum and he led the (failed) fight for a ban on partial-birth abortion in 1995 under President Clinton. He was talking about how his own faith journey was stressed during that time. He simply didn’t understand why he had failed to get the president’s veto overridden (the ban was eventually signed into law under George W. Bush). But fifteen years later, he sees how God’s hand was at work, because in the eight years between the time Congress passed the bill and President Bush signed it, America’s attitudes toward abortion underwent a sea change. And it was the failure of the ban that did it, that made people actually look at abortion for what it was rather than as an abstraction.

    That’s an old lesson but one we can’t hear too often… that ultimately God has these things in his hand. Hawkings can joust at God but even with his prodigious brain it’s a terrible mismatch. I pray that in the end this ends up resounding to God’s greater glory.

    BTW, the piece in the Telegraph is quite good, albeit not on the side of faith:

    http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/7979211/Has-Stephen-Hawking-ended-the-God-debate.html

  5. In “The Grand Design” Stephen Hawking postulates that the M-theory may be the Holy Grail of physics…the Grand Unified Theory which Einstein had tried to formulate and later abandoned. It expands on quantum mechanics and string theories.

    In my e-book on comparative mysticism is a quote by Albert Einstein: “…most beautiful and profound emotion we can experience is the sensation of the mystical. It is the sower of all true science. To know that what is impenetrable to us really exists, manifesting itself as the highest wisdom and most radiant beauty – which our dull faculties can comprehend only in their primitive form – this knowledge, this feeling, is at the center of all religion.”

    Einstein’s Special Theory of Relativity is probably the best known scientific equation. I revised it to help better understand the relationship between divine Essence (Spirit), matter (mass/energy: visible/dark) and consciousness (fx raised to its greatest power). Unlike the speed of light, which is a constant, there are no exact measurements for consciousness. In this hypothetical formula, basic consciousness may be of insects, to the second power of animals and to the third power the rational mind of humans. The fourth power is suprarational consciousness of mystics, when they intuit the divine essence in perceived matter. This was a convenient analogy, but there cannot be a divine formula.

  6. Many years ago, a group of friends and I came across a wonderful sight one morning in a school park. A tree was surrounded by what looked like long tubes and fingers of ice, reaching out in delicate and beautiful curves from its branches and leaves. This intricate and beautiful pattern of ice refracted the early sunlight into multiple colours. It was one of the most beautiful sights that I’ve ever seen, and one of my friends looked in awe and said: “God was working here last night”.

    But my friend made a common error in thinking: he assumed that complexity and beauty automatically means conscious design. It was winter, and the temperature the night before had dropped below freezing. Under that specific tree, the school had left the garden sprayer on that night, and in combination with just the right conditions of temperature and humidity, the patterns of ice were formed. A totally understandable natural explanation was at hand for this beautiful sight, and there no sign of God anywhere (I did look, I promise).

    Theists who appeal to beauty and complexity in nature as evidence of divine design fail to consider the fact that nature by itself is capable of producing incredible complexity. We can easily observe and demonstrate how nature creates beautiful sunsets, clouds that look like horses, ice crystals, snowflakes, or new species of living creatures. We understand these processes well and realize that they are fully naturalistic. In other words, there is no need to invoke a God at all.

    It is thus strange to me that theists would appeal to complexity in nature as evidence of God when they cannot demonstrate or describe the precise role that God plays in the occurrence of this complexity, or explain how a God is even necessary.

    1. Thanks, Kevin. A beautiful answer and a good point: sometimes beauty just needs to be admired, not explained (away). I agree with that!

      Your intelligent answer was provoked of course, because I invited you to read my blog post. There’s always an explanation… but sometimes things just make you wonder!

      For me it makes perfect sense to assume that there is a thinking person behind your words, because I sense intelligence and creativity. Things, like answers, normally don’t just turn up out of nothing. It is our common human experience that every effect has a cause and that everything we see in the materialistic world has been made by someone. So it is at least sensible to think that there is a spiritual power behind the material things we observe around us. You can choose to ignore that, ‘because there is no need to invoke a God at all’ – but I think that it makes more sense to believe in a spiritual reality behind the things that we see. There must be an explanation, life is just too complex and too beautiful for ‘it just so happened’ answers – if you ask me.

      Your example is fascinating, because you explain the beautiful effect of the garden sprayer in an ice cold environment and you’ve explained to us what caused it. It just so happened! But you cannot leave the person who turned on the tap and the human beings that observe the beauty of the ice crystals out of this picture or out of this story. Someone opened the tap and someone was able to watch the effects and say some intelligent things about this beautiful scene. You have to explain the whole picture and the fact that we are able to admire and discuss this together as spiritual beings that cannot see each other…

      I guess this will not convince an atheist, but my point is that we all have to stop somewhere and surrender to the Universe itself or to the God of the Universe. In order to start a chain of causes and effects we need to have somebody with conscious will power and a creative plan… Gravity or any other natural force is not a very good explanation for the fact that things exist. Such a force only provokes our intelligent questions and spiritual answers.

  7. Thank you so much for your reply. I appreciate your thoughtful comment, and I always find these conversations fascinating as they highlight key differences in two different ways of looking at the world. So thank you!

    Your comment that I choose to ignore the spiritual power behind material things got me thinking yesterday. To my mind, I’m not purposely ignoring any supernatural or spiritual element to a beautiful sunset or rainbow; that would imply that I’m purposely closing my eyes to something that is evidently there. Rather, I don’t give the supernatural any credit simply because there is no indication that it’s involved with the material at all. As I argued in my previous comment, we can outline the exact steps involved in how a rainbow is formed, for example. All these steps are natural; none are supernatural. So how can I be ignoring something that doesn’t seem to be there at all?

    But on further thought I got thinking that maybe I’m at fault, that I’m not fully grasping your own position. So if you don’t mind, I would like to ask you a question, so that I can fully understand your thinking. You mention cause and effect a lot in your last comment and in your post. Am I right in saying that you believe in a God who was the first cause, or first mover of all things, rather than a God who consciously creates rainbows and sunsets at will by fiddling with the universe every day? In other words, when you look at a sunset, do you say “God created this sunset right now” or do you say “The natural order of cause and effect created this sunset, but God started this long line of cause and effect at the Big Bang and this sunset is just one of many natural spinoffs of this long chain”?

    Interested to hear your thoughts.

    1. Hi Kevin,

      First of all – I am not a scientist, just a human being with an eye for beauty and an inquisitive mind. My blog post was about the first cause, because this was the interesting point in Stephen Hawking’s new book. Hawking used to keep a door open for God – as the first Cause, or the unmoved Mover – but he closed that door in his book The Grand Design – see this review http://www.guardian.co.uk/science/2010/sep/02/stephen-hawking-big-bang-creator and that made me think and write this blog post.

      Some Christian friends on Twitter made fun of Hawking’s ideas, but I think that is a silly thing to do. Stephen Hawking is a genius and I wanted to write about this – just asking questions and making some points in order to get a better understanding and a good discussion.

      I used an illustration to make my point. Not a scientific illustration, but interesting nevertheless… Domino Day is a big media event in the Netherlands. Students are working for days and weeks to put up long lines of domino stones and – this is the interesting thing – they always invite somebody to give the first push. Often a celebrity, or creative genius (like Kylie Minogue…)

      Some years ago there was a little sparrow in the room where all the domino stones were waiting for the next world record attempt. The sparrow was an unwelcome guest and they decided to kill the little bird. Just one little sparrow was able to start a chain reaction, but not too soon please! It’s both funny and sad, don’t you think?

      Now, I am always making strange associations in my mind. I feel like people are leaving God out of the picture, they are shooting him – so to speak – because they don’t want him to be the first mover… But if you forget about God, you need to replace him with ‘something’ else and that is a big task.

      What does it take to start the very first chain reaction? An action, not a reaction. And my point is strictly philosophical – I think it takes a conscious decision / some active will power to start such a series of causes and effects. A chemical reaction is still a reaction, so it cannot be the first cause. Something or Somebody must have been the first unmoved Mover – out of time, outside our space. But something is not an explanation – a thing can be moved but will never start moving unmoved. So I think Somebody is more likely to be the prime Mover. Plato made this point already (he was quite brilliant too – haha), and I think this point is still valid. And the beauty and complexity of the Universe needs to be explained too – it is not strange to come to the conclusion that there must be a Creator, a Master Mind at work (even if this leaves us with thousands of new questions).

      I don’t think that this illustration will convince atheists, but in my view it makes sense to believe in a Creator who is not part of the visible Universe he invented, and not limited by the natural laws he created.

      By ‘ignoring’ I don’t want to say or suggest that you are purposely closing your eyes to the evident truth, Kevin. No, I do believe that you are an honest truth seeker – and so am I. You cannot open your eyes for invisible things, but if you look at Rembrandt’s paintings or listen to Bach’s compositions, it makes sense to think about the invisible creators who are out of the picture – can’t be seen, or heard. You can still give them some credit for their work and you can study the things they have created.

      And to answer your question – yes, I believe that God is both the beginning and the end, the alpha and the omega, the cause and the goal. I also think that he has decided to create a world where human beings can make up their own minds whether to love and accept him or not. I have more questions than answers, but I look at creation as a raw piece of art, as work in progress. Like the best pieces of art, this life has to offer us both light and darkness, beauty and ugliness. Most of all I am amazed and overwhelmed by it. It’s easy to criticize an artist who is still working, but we don’t have the whole picture and maybe our judgment will be different when the work is finally completed and made perfect.

      I think faith has more to do with art than with science. Compare faith to love – you need to surrender and trust – it is not a matter of cool calculation and complete mathematical understanding. Maybe the mystery is part of the beauty – just as it is in every good love story – you don’t understand love completely and it is good to stand in awe of it.

      This is what I believe: worship starts where understanding stops. The question is, where do you put your faith in? In a cold materialistic Universe that is only governed by natural laws, or do you worship an Artist who is still working on his eternal project – even though we don’t fully understand him or his creative work now?

      Every rainbow points us to this Artist. But I don’t think God is actively involved in the making of every single rainbow. But even if you can analyze and describe how a rainbow appears – you are still in awe of the majestic beauty and you have to find an explanation for this beauty and for the fact that we are able to admire and discuss it. The pure fact that we exist and are able to wonder and ask these questions is mind boggling.

      Yes, I like these discussions as well – as long as people are open minded and as long as the participants really want to understand each other’s point of view. Whatever we think or believe – this is an amazing world with breathtaking beauty, but also with ugliness, injustice and horrible acts of violence. I try to focus on the good and beautiful things, but I have to deal with the negative, dark sides of our existence too. And during this lifetime I will not be able to answer all the questions – or even ask them all – but I want to bring more light, more love and more beauty into this world and I am thankful for every human being sharing my desire.

        1. Hi Paul

          Your reply touched me and I think it’s because you and I have a lot in common: we both regard ourselves as seekers and we both understand that we don’t have all the answers. But more importantly,
          I can fully relate to the intense wonder you experience when you observe the beauty and complexity of the world around us. It is a feeling I fully share.

          I think the differences in our ways of thinking hinges around where we derive meaning. I draw meaning from detail and understanding. I could be wrong, but you find meaning in mystery? To me, mystery is incredibly exciting, but what is even more exciting is when we actually get to solve mysteries and understand answers. So the answer of “God did it” for anything is incredibly unsatisfying to me, as it provides no detail and little or no understanding.

          In the past, many thought lightning was caused by the gods and disease by demons. But as we have grown to understand how the universe actually works, these supernatural explanations have given way to natural ones. It seems strange to me that supernatural entities only seem to occupy spheres of ignorance, and they always seem to get pushed out by understanding. Centuries ago, it was God who created rainbows (only three words: “God did it”); today, we can download a detailed 11 page document outlining how a rainbow forms naturally – no God required. For me, understanding how a rainbow forms makes the experience of seeing one all the more beautiful.

          And the greatest mystery facing us is the origin of the universe. Did God really start everything off, or is he simply the temporary answer we use to fill the gap of ignorance? I don’t think at this time anyone, even Stephen Hawking, can say with much certainty if a god was (or wasn’t) responsible for our existence. For me, when it comes to the origin of the universe, all I can reply is “I don’t know”, until further detail or understanding is forthcoming.

          I know this is a Dutch blog, so I truly appreciate you repeating in English the content of your post; it definitely helped me and it made up for the shortcoming of the translator 🙂

          Thanks again for this dialogue.

          Keep well.

  8. Ik had nog niet gehoord over deze wellicht nieuwe conclusie van Stephen Hawking.
    Ik moet nu wel denken aan Anthony Flew.
    Over hem heb ik tijdens de zojuist afgelopen New Wine Zomerconferentie van twee sprekers gehoord dat hij eerst overtuigd atheïst was, op wetenschappelijke gronden, en later op wetenschappelijke gronden tot de conclusie kwam dat er een god moest zijn. Dat hing dan samen met wat er gebeurd zou (moeten) zijn in de eerste milliseconden, of iets dergelijks, na de big bang, zo’n 14 miljard jaar geleden.

    Ik heb nu net even gegoogeld op Anthony Flew, en hij leeft niet meer; zou wel interessant zijn om te weten hoe hij gereageerd zou hebben op dit bericht over Stephen Hawking.

          1. Dank voor je toelichting, Jan. Dat verklaart dan je korte en bondige reactie. Ik dacht alleen wel: als God “bijgeloof” is, wat is dan “geloof”?? 😉
            En een andere vraag die bij mij opkomt: kun je je ook helemaal niet verplaatsen in mensen die wél een bepaalde geloofsovertuiging hebben en daar een bepaalde kracht, hoop, troost of inspiratie uit putten of vind je het alleen maar belachelijk?

            1. Geloof = bijgeloof (Multatuli).

              Ik kan me in die zin in gelovigen verplaatsen, dat ik begrijp dat ze kennelijk niet in staat zijn te accepteren dat de wereld (het heelal, het universum, het Zijn, name it) er gewoon is, zonder oorsprong, zonder reden, zonder aanleiding, zonder doel, zonder bedoeling, zonder begin, zonder einde, “zomaar”. Daarom geloven zij. Mag.

  9. En nog niet 1 keer viel het woord bezieling. Das best triest. Mensen inspireren elkaar. Daardoor worden ze meer heel. En om nu een verklaring te zoeken is natuurlijk heel aimabel. Op welk vlak dan ook. Wetenschap is het weerleggen van een verklaring van een ander mens. Dat doen we graag. Omdat we nieuwsgierig zijn van aard. En we nemen een beginpunt gewoonweg omdat we anders niet kunnen beginnen met verklaren. Voor de een is dat een God. Voor de ander een stelling. Een goede vriend zei mij ooit; ” ik ben altijd op zoek naar de ultieme formule die alles verklaart” . ” het moet niet alleen een goede korte formule zijn, maar ook een mooie eenvoudige formule zijn om te zien”.
    Hoe dan ook. Eenieder geeft er zijn/haar vorm aan. En dat maakt onze samenleving zo interessant. Wel kan ik voor mijzelf zeggen dat mijn bezieling plaatsvind door het zijn met andere mensen. Zij zijn het die mijn leven vormgeven. Levende tastbare wezens. En ik maak mij denk ik wat minder druk waar die levendigheid en die tastbaarheid zijn oorsprong vind. Het hier en het nu.

    1. Ik ben het wel met je eens dat je dit soort ‘interessante discussies’ moet relativeren. We zijn er allemaal niet bij geweest, je kunt er eindeloos over doorpraten en die gesprekken kunnen heel gelijkhebberig en vervelend worden. We leven nu en hebben te maken met de mensen die we om ons heen hebben, niet met de atomen van de oerknal.
      Maar… dit thema dient zich wel steeds aan en gelovigen worden maar al te vaak als ‘dom’ en ‘naïef’ weggezet ‘want het is toch allang bewezen dat er een oerknal was en dat er evolutie is, dus waarom zou je nog in God geloven?’. Daar zijn rationele argumenten voor. De meeste mensen op deze bol hebben een vorm van religieus geloof – dat betekent op z’n minst dat we deze manier van spiritueel denken serieus moeten nemen – ook als je zelf bijvoorbeeld alleen gelooft in de dingen die je puur zintuiglijk kunt waarnemen.

  10. @JanBontje – we zijn al snel aan het eind van de thread gekomen, maar hopelijk zijn we nog niet de draad van ons korte gesprek kwijt. Ik begin daarom gewoon even opnieuw met een fris comment op mijn eigen blogpost. Voel je vrij om wel of niet te reageren, ik waardeer je inbreng in ieder geval.

    “Voel je vrij” – dat is een goed uitgangspunt, dat zul jij als vrijdenker waarschijnlijk ook vinden. Ik ben blij met je begrip en met de ruimte die je laat aan anderen om wel in God te geloven terwijl je zelf kennelijk absoluut zeker bent van het feit dat God niet bestaat en dat geloof hetzelfde als bijgeloof is (in navolging van Multatuli van wie ik wel het een en ander gelezen heb tijdens mijn opleiding). Ik vind jouw stellige zekerheid opmerkelijk – er zijn niet zo veel mensen absoluut zeker van hun zaak, meestal laat men nog wel wat ruimte voor twijfel. Maar zeker van je zaak zijn ‘mag’ ook. Ben je altijd zo overtuigd geweest of heb je daar een bepaalde ontwikkeling in doorgemaakt? (Gewoon even uit belangstelling).

    Als je geloof opvat als ‘vertrouwen’ (en dat doe ik), dan kom je uiteindelijk allemaal wel uit op een bepaalde vorm van geloof. Je valt immers terug op waarden, principes of ideeën die je accepteert of ‘voor waar houdt’. Het kan zijn dat dit voor jou “het vrije denken” of “de wetenschap” is, maar ergens moet je in dit leven toch op vertrouwen. Bijvoorbeeld ook op je eigen verstandelijke / analytische vermogens of op de zekerheid van je bestaan en de betrouwbaarheid van je eigen waarneming en ratio. Maar is dat vertrouwen voor jou werkelijk absoluut? Je kunt ergens stellig van overtuigd zijn, maar dan kan later blijken dat je er toch (gedeeltelijk of geheel) naast zat. Dat geldt voor jou en dat geldt voor mij.

    Ook de wetenschap moet het hebben van voortschrijdend inzicht. De overtuiging van het moment moet vaak plaats maken voor het inzicht van morgen. Je moet dus m.i. altijd ruimte laten voor andere opvattingen (al is het maar uit beleefdheid en/of uit bescheidenheid) en open blijven staan voor sterke argumenten of bijzonder overtuigende persoonlijke ervaringen die je tot een ander inzicht kunnen brengen. Of je moet stellig geloven in je onfeilbare eigen gelijk of een heilig geloof hebben in het feit dat de wetenschap ooit alle vragen die er te stellen zijn kan beantwoorden. In feite zijn dat ook twee vormen van geloven (niet bedoeld als flauw woordspelletje, ik meen dit oprecht). Zie ik dit verkeerd? Of ben je van mening dat sommige dingen gewoon niet te weten of te doorgronden zijn en dat we ons daar dus ook maar helemaal niet druk over moeten maken?

    Ik pas ook wel in jouw omschrijving van een gelovige die niet kan accepteren dat alles er ‘zomaar’ is. Ik vind dat in zekere zin onvoorstelbaar. Wetenschappers nemen daar over het algemeen ook geen genoegen mee en leven van de vragen over oorzaken en gevolgen en als het geen exacte wetenschappers zijn, dan houden zij zich ook bezig met de wereld van ideeën en zingeving. Vreemd om dan hier ineens iemand te horen zeggen dat het bestaan gewoon als een feitelijk gegeven moet worden geaccepteerd en dat we ons ook niet hoeven te bekreunen over zingevingsvragen en dat het antwoord in elk geval nooit ‘God’ kan zijn want dat is gelijk aan ‘bijgeloof’. Tegelijkertijd neem je de moeite om hier met een zinnige toelichting te reageren (na een plaagstootje als opening) en dat vind ik dan weer heel interessant.

  11. Beste Paul.

    Ik heb even de tijd genomen voor mijn antwoord.

    Ook mijn atheïsme is een denkproces/levenshouding/inzicht-in-blijvende-wording (dus nooit af) van voortschrijdend inzicht.

    Ik twijfel filosofisch zeer veel: maar met Descartes zeg ik: ik twijfel, dus ik denk, dus ik besta. (Overigens ben ik verder geen Cartesiaan.)

    Er is geen schepper, geen schepping, geen begin, geen einde, geen Alpha en geen Omega. Het Zijn, de Wereld, (we hebben er eigenlijk geen goede naam voor omdat geen enkel woord het Heel-Al kan omvatten) is er gewoon, eeuwig, zonder oorzaak, zonder veroorzaker, zonder doel, zonder bedoeling, zonder tekort, zonder verlangen, zondermeer.

    Stel dat je zegt, zoals Spinoza (1632-1677) zei: God=Natuur. Dan zul je hopelijk met me eens zijn dat we God dan kunnen definiëren als het Enig Alzijnde, Heel-Al, waarbuiten geen ander AlZijnde of zelfs maar een minuscuul stukje zijnde, kán zijn. Immers: als God=Enig Zijnde, kan er niets buiten God zijn. Q.E.D.

    Welnu, dan kan God ook geen tekort hebben, en er al helemaal niet niet-zijn. Dus kan er niets vóór God of ná God zijn of zijn geweest, daar God immers=Enig Alzijnde. God kan dus niet(s) scheppen: dan zou er immers iets buiten of na God zijn en dat kan (zie hierboven) niet. Q.E.D.

    Als God een bedoeling had, was hij nietGod. Immers: God zou dan iets missen, iets te kort komen, niet volledig zijn, dus nietGod zijn. Q.E.D.

    Dus: óf God=Natuur en dan kunnen we [het woord, want méér is er niet van] God afschaffen (het verwijst bovendien teveel naar goden van primitieve(re) aard, wat niet verwonderlijk is omdat de christelijke god een aftreksel is van oudere Midden-Oosten goden) óf God=schepping-van-de-mens, en zit dan tussen de oren = bijgeloof. God als placebo voor zelf denken… je weet het niet, en schuift het dan in de schoenen van ‘god’.

    Net als de wetenschap, evolueert ook het atheïsme en evolueert ook de filosofie. We weten nooit alles. Maar we moeten goed omschrijven wat we daarmee bedoelen. Ik in ieder geval bedoel daarmee: er zijn zóveel verschijnselen in het Universum / Natuur / de Wereld, dat we die nooit allemaal zullen kunnen kennen. Dát is ons werkelijk agnostisch weten.
    Maar dat we, logisch redenerend, d.w.z. rationeel denkend met behulp van de rede, de wetenschap en de filosofie, kunnen vaststellen dat slechts één EenHeid=God=Natuur=Wereld=het Zijn kan zijn, staat voor mij wél vast. Alleen de letterlijk tal-loze on-telbare “deelheden” zullen we nooit alle kunnen kennen.

    1. We hebben een lastig onderwerp te pakken, Jan. Maar ja, wat wil je ook… we praten over de grootste vragen van het bestaan.
      Het is prettig dat je inhoudelijk reageert, ik vond je eerste reactie een beetje gemakkelijk – je zet dan een mens en zijn diepste overtuiging ‘even opzij’, terwijl ik niet bepaald alleen sta in mijn overtuiging dat er een geestelijke werkelijkheid is die onze waarneembare werkelijkheid overstijgt. Dat kan ik niet bewijzen, net zo goed als ik niet op een mathematische manier kan bewijzen dat mijn vrouw van mij houdt (en ik van haar), maar daarmee is nog niet gezegd dat het niet WAAR is. Voor mij is het in ieder geval waar en jij kunt – met wat voor ingewikkelde antwoorden je ook komt – nooit bewijzen dat God NIET bestaat en je kunt er ook niet absoluut zeker van zijn. Daarvoor ben je – met alle respect – te beperkt qua levensduur en inzicht. De knapste wetenschappers houden altijd een slag om de arm omdat ze weten dat hun inzicht van dit moment mogelijk plaats moet maken voor een beter inzicht van mensen die op hun kennis voortbouwen. Je kunt gewoon niet zeker weten dat God bijgeloof is, je kunt er alleen argumenten voor aanvoeren en er persoonlijk van overtuigd zijn. Maar dat neemt niet weg dat er aan deze kant van het gesprek iemand zit die evenmin op zijn achterhoofd gevallen is en diep overtuigd is van het bestaan van God. En nee, ik spreek niet over mathematische zekerheid, maar over geloofszekerheid. Het leven is meer dan exacte wetenschap.

      Het leven is fascinerend – daar ben je het vast wel mee eens. Het feit dat we bestaan is bijzonder, het feit dat wij dit gesprek kunnen voeren moet ons toch ook tot nadenken stemmen – we zijn wel iets meer dan twee chemische processen die op elkaar reageren: we zijn levende wezens met geestkracht, denkvermogen, gevoelens en een moreel besef. Dat roept heel veel vragen op en puur filosofisch materialistische antwoorden vind ik persoonlijk zeer onbevredigend.

      Het leven heeft geen zin, geen oorsprong, geen doel? WEET je dat of GELOOF je dat? Ik vind het in ieder geval een troosteloze en onwaarschijnlijke gedachte. Maar al zou het zo zijn, dan is er alle reden om na te denken over zingeving. En daar kunnen wij elkaar ontmoeten en het over veel zaken eens worden. Bijvoorbeeld als het gaat over respect voor de overtuiging van anderen en om zorg voor mensen en dieren die het minder getroffen hebben in dit bestaan. In een koud en onverschillig universum kan iedereen gevoelloos naar de kloten gaan – ik hoop niet dat jij in zo’n universum gelooft en dat je in ieder geval aan zingeving wil doen om dit bestaan de moeite waard te maken.

      Je hebt overigens nog wel een puzzeltje op te lossen, want dit heelal is er niet altijd al geweest. Er is een begin, aangeduid als Big Bang, en we kunnen nog altijd zien hoe het universum met grote snelheid uitdijt. Einstein vond dat een onprettige gedachte en vond de kosmologische constante uit om vast te kunnen houden aan het idee van een eeuwig universum. Later gaf hij toe dat dit zijn grootste fout is geweest…

      Tegenwoordig spreekt men van multiversums om het probeem van het allereerste begin (want daar ging mijn blogpost over…) te kunnen omzeilen. Oké, dit heelal heeft dan een begin en kan dus niet eeuwig zijn, maar het is één van de vele universums. Het probleem met deze gedachte is dat het niets oplost maar het vraagstuk alleen maar verlegt naar die andere universums. Waar komen die allemaal vandaan? En hoe kan het dat jij en ik nou net toevallig in dat ene universum leven waar we dit gesprek kunnen voeren? Hoe kan het dat de condities voor leven op deze planeet in een nauwkeurig afgestemd en precair evenwicht verkeren en hoe is het mogelijk dat hier wezens rondlopen die zichzelf kunnen analyseren en filosofische gesprekken kunnen voeren? Ik snap niet hoe mensen daar met ‘zo is het nu eenmaal’ antwoorden op kunnen reageren. Ik verwonder me over dit bestaan en geloof niet in schilderijen zonder schilders en muziekstukken zonder componisten. Ik weet dat ik besta, dus waarom zou er een filosofisch bezwaar zijn tegen de gedachte dat God bestaat? De vragen die jij opwerpt zijn – excuseer, het is niet onvriendelijk bedoeld, maar puur polemisch – nogal onzinnig. Je praat in termen van tijd en ruimte en dat zijn nou net eigenschappen waar God niet door beperkt wordt.
      Natuurlijk, uiteindelijk is het allemaal een kwestie van geloof. Of bijgeloof, zoals jij het noemt. Maar als je het zo mathematisch wilt stellen, dan heb ik nog een redenering voor je.

      God = bijgeloof
      geloof = bijgeloof
      ergo God = geloof

      Maar God kan niet geloof zijn, want hij is het object van geloof. En als geloof toch gelijk te stellen is aan God -zoals jij doet- dan is daarmee nog niet gezegd dat God niet bestaat want geloof bestaat in ieder geval. Net als bijgeloof en ongeloof. Je hebt met je redenering dus een Godsbewijs geleverd en dat is heel opmerkelijk voor een atheïst.

      Een beetje flauw misschien, maar ik plaag wat terug omdat ik serieus denk dat je er met een paar simpele redeneringen niet uitkomt. Voor mij komt het er uiteindelijk op neer dat je als atheïst gelooft in menselijke autonomie – en in je eigen verstandelijke vermogens – en in een welhaast goddelijke kracht die het universum (of de universums) op gang gebracht heeft en in stand houdt. Noem die onpersoonlijke kracht evolutie of geef het de naam natuurwetten, maar daarmee los je niets op. Een proces verklaart zichzelf niet, een reactie komt nooit voort uit ‘niets’ en ‘niemand’. Ik geloof stellig in evolutie en in de big bang, maar kan absoluut niet geloven dat we hier zomaar zijn en dat ons bestaan zinloos is. Je kunt je ook afvragen welke zin onze discussie heeft als jij dat wél gelooft, want in jouw universum is er geen zin en geen betekenis. Volgens mij kun je zo niet leven – je wordt net zo goed als ik door diepe overtuigingen en verlangens gemotiveerd en je zou dit gesprek niet met mij aangaan als je denkt dat we in een zinloos universum leven. Of is het puur amusement voor je? Je diepste overtuigingen en verlangens komen ergens vandaan, Jan, en die gedachten en filosofieën leiden ook ergens naartoe. Noem mijn overtuiging geloof, noem het bijgeloof als je dat leuker vindt – maar jouw overtuigingen zijn uiteindelijk ook menselijke aannames en veronderstellingen – hoe stellig je ook redeneert.

      Maar eh… wel leuk dat je zo op mijn blog reageert, dat mag ik wel. Het kan zijn dat mijn reacties de komende tijd wat op zich laten wachten omdat ik even wat gas terug neem in deze vakantietijd. Maar dat geeft ons ook weer de kans om te ontspannen en een tijdje rustig na te denken en dat kan nooit kwaad. Hartelijke groet!

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s