Kunnen we de vrijheid van godsdienst wel missen? Tja, dat is natuurlijk ook een mening…

Vanmorgen wisselde ik van gedachten met @PolSli – een scherpzinnige dame met deze intrigerende twitterbio: “Zelfstandig ondernemer. Anoniem. Interesses: politiek, filosofie, wetenschap & techniek. Streven: harmonieuze, geweldloze samenleving, ieder mens gelijkwaardig.” Ze reageerde op een tweet mijnerzijds (zo gaat dat op Twitter) op een opmerking van @andre_rouvoet met betrekking tot de stellingname van @JeanineHennis – volgt u mij nog? Okay, don’t go away – het wordt allemaal nóg ingewikkelder, maar het gaat wel ergens over: het verschil tussen levensovertuigingen en meningen en het belang van in onze wet verankerde grondrechten. Vooraf: ik streef ook naar een harmonieuze, geweldloze samenleving en geloof dat ieder mens gelijkwaardig is. Dat is alvast een mooie basis voor een respectvol gesprek. Denk en reageer maar mee als je ook overtuigingen en meningen van anderen wilt respecteren. En uiteraard is het voor mij evenzeer een worsteling – ik ga hier niet beweren dat ik deze weerbarstige materie helemaal kan doorgronden. Help mij maar, maak mij wijzer!

DE AANLEIDING

VVD Tweede Kamerlid Jeanine Hennis liet zich in De Pers uit over de hoofddoekjeskwestie. In breder verband: het toelaten of weren van religieuze symbolen in publieke ruimtes en functies. Laat ik daar gelijk even mijn mening over geven, we zijn nu toch bezig. Ik vind dat ieder mens verstandig moet omgaan met het uitdragen van zijn of haar persoonlijke levensovertuiging. Maar je kunt niet van iemand verwachten dat je een wereldbeschouwing (godsdienstig of niet) als een jas, sjaal of hoed bij de garderobe inlevert als je aan het werk gaat. Je bent en blijft wie je bent, maar als je een publieke functie vervult, zul je op een zakelijke en formele manier moeten optreden en een zekere onpartijdigheid na moeten streven. Je kunt, bijvoorbeeld als rechter, niet ineens je particuliere opvattingen laten prevaleren boven geldende afspraken en wetten. Maar er kan een moment komen waarop je in gewetensnood komt. En ik denk dat het omslagpunt van gehoorzaamheid aan de wet naar burgerlijke ongehoorzaamheid bij ieder mens de scheidslijn aangeeft tussen een persoonlijke mening en een diepe overtuiging. En ik weet dat we hiermee op moeilijk begaanbaar terrein aankomen, maar we moeten er met elkaar toch eens rustig over nadenken. En dat rustige, respectvolle debat wordt ook door mevrouw Hennis gezocht – ik vrees alleen dat dit in praktijk onmogelijk zal blijken te zijn omdat ze met de hoofddoekjeskwestie een zeer beladen onderwerp aansnijdt:

,,Alle religies zijn daarbij voor mij gelijk. Universiteiten, scholen, ook daarover zou ik in alle rust het debat willen voeren” ~ Jeanine Hennis (citaat uit het Parool).

“Alle religies zijn voor mij gelijk,” aldus mevrouw Hennis. En ik geloof haar op haar woord. Maar is de verzwegen aanname dan niet: “Alle godsdiensten zijn gelijk, maar mijn seculiere overtuiging overstijgt al die religieuze opvattingen en dus kan de vrijheid van godsdienst wel gemist worden omdat er al genoeg andere grondwettelijke waarborgen zijn”? Ik stel het scherp en ongenuanceerd, maar dat doe ik alleen om achter de woorden te kunnen kijken en diepzinnig weerwoord uit te lokken. Kom maar op, ik geef mijn mening voor een betere. Echt waar. Dit is mijn gedachte: ieder mens refereert aan hogere, onopgeefbare overtuigingen en idealen en die zijn niet zomaar gelijk te stellen aan ‘meningen’ want ze zijn van een principieel andere orde en verdienen daarom bijzondere bescherming.

VAN HONDERDVEERTIG TEKENS PER TWEET NAAR GENADIGE VRIJSPRAAK

Het probleem van een twitterdiscussie is dat het al gauw een gelijkhebberige woordenstrijd kan worden. Bovendien worden opvattingen en kwinkslagen in een soort sociale arena uitgewisseld en in het vuur van de strijd wil je dan misschien ook voor de meelezers ‘punten binnenhalen’. Dat is een valkuil en daar is dit onderwerp eigenlijk te belangrijk voor. Daarom wijk ik uit naar de rustige huiskamer van mijn blog – een plek die niet voor niets VRIJSPRAAK is genoemd.

Dit is het onderwerp waar de discussie zich op toespitst (ik denk dat we de hoofddoekjeskwestie even moeten parkeren om niet in een al te emotionele sfeer te belanden):

Volgens Hennis is de angst voor aantasting van de vrijheid van godsdienst in Nederland onzin. “Want de vrijheid van godsdienst is in zo veel andere artikelen geregeld: de vrijheid van vergadering, de vrijheid van meningsuiting. In feite is het artikel waarin die vrijheid van godsdienst is vervat overbodig.” Bron

WAT BEPAALT MIJN DENKEN?

Eerst even mijn kaarten op tafel leggen, dat maakt duidelijk vanuit welke visie ik denk en communiceer. Ik ben christen – dat wil zeggen, ik vertrouw erop dat Jezus werkelijk was wie hij claimde te zijn en ik wil graag leven naar zijn indrukwekkende en veel te hoog gegrepen voorbeeld. Daar hoort als motto bij: leven uit genade. Genade is een begrip dat misschien wat uit beeld is nu onze samenleving steeds voller lijkt te raken van mensen die elkaar ongenadig de waarheid zeggen. Meningen worden steeds stelliger geformuleerd en scoren lijkt belangrijker te zijn dan van elkaar leren en samen op zoek gaan naar wat wijs en betekenisvol is. Eerlijkheid is essentieel, maar ik geloof dat je waarheid in liefde moet aanbieden en dat je terughoudend moet zijn met het verkondigen van je grote eigen gelijk. Luisteren is ook een kunst. Goed, hiermee heb ik in een paar zinnen gepoogd te schetsen hoe ik in het leven sta.

Heb ik ook enige deskundigheid? Dat valt wel mee (of tegen, zo je wilt). Ik ben als leraar Geschiedenis opgeleid en daar hoort ook het vak Staatsinrichting bij. Zowel de geschiedenis als de wereld van politiek en bestuur hebben ons iets te leren over het belang van grondrechten. Mensen hebben hun leven gegeven voor grondrechten en dat gebeurt vandaag de dag nog steeds. We moeten dus wel oppassen met het ‘overbodig’ of ‘achterhaald’ verklaren van grondrechten. Eerlijk gezegd vind ik het dus niet zo handig van mevrouw Hennis dat ze deze discussie nu aanzwengelt, je moet niet iets gaan repareren als het niet stuk is en het is naïef te veronderstellen dat dit debat in alle rust gevoerd kan worden. De gemoederen lopen gelijk hoog op en voor je het weet schreeuwt iedereen en luistert er niemand meer.

NIET INPERKEN MAAR LIEVER UITBREIDEN

Ook rechten kennen hun beperkingen. Kortweg gezegd: mijn rechten houden op waar die van jou beginnen. Dat blijft lastig, want mensen zitten regelmatig in elkaars vaarwater. Beschaving is ook een kwestie van elkaar de ruimte geven, wellevend en verdraagzaam zijn, leven en laten leven. Persoonlijk geloof ik dat overtuigingen niet gelijkgesteld kunnen worden aan meningen. Een overtuiging gaat dieper, raakt je identiteit of maakt daar zelfs deel van uit. Mensen die dit onderscheid verwaarlozen of niet onderkennen, begrijpen niet waarom zij de (religieuze) overtuiging van anderen te na kunnen komen. Er zijn dingen in je leven die ‘heilig’ voor je zijn. Dat hoeft niet direct iets religieus te zijn, het kan ook te maken hebben met de onschendbaarheid van je eigen lichaam, je zelfbeschikkingsrecht of andere persoonlijke vrijheden. Laat ik het zo formuleren: je kunt wel een mening over mijn vrouw en kinderen hebben, maar als je ze te na komt krijgt je met mij te maken. Met andere woorden: er zijn levensgebieden waar ieder mens een principiële grens trekt – ik wil een heel eind met je meegaan, maar ergens houdt mijn verdraagzaamheid en inschikkelijkheid gewoon op. Achter die grens ligt volgens mij het landschap van je diepste overtuigingen. Daar tref je geen inwisselbare meningen aan, maar zaken waar je met je hele hart in gelooft en waar je – als het erop aan komt – je leven voor zou opofferen.

RELIGIEUZE MENSEN ZIJN EEN BEETJE ENG

Als je geen religieuze overtuiging hebt, dan vind je het misschien eng dat iemand zegt dat hij bereid is om voor bepaalde zaken het leven te offeren. Het is ook niet iets om lichtzinnig te zeggen. Maar in oorlogstijd, als het vernislaagje van onze beschaving verwijderd is, blijkt dat mensen van verschillende afkomsten en overtuigingen samen opkomen voor de waarden die zij delen en onopgeefbaar achten. Dat moet toch ook weer een geruststelling zijn. Maar laat ik uit de buurt blijven van oorlogsmetaforen – je kunt misschien beter zeggen: als er een ernstige crisis in je leven optreedt dan blijkt wat werkelijk je diepste overtuigingen zijn. We kunnen er een woordenspel van maken, maar iedereen voelt hopelijk dit onderscheid wel aan: er zijn zaken waar je vrijelijk van mening over kunt verschillen en er zijn diepe overtuigingen waar je pal voor zult blijven staan en die je met je leven wilt verdedigen.

Ik kan de gedachtegang van mevrouw Hennis natuurlijk wel volgen. Er zijn al zoveel waarborgen (vrijheid van meningsuiting, van vergadering) – waarom heb je dan nog afzonderlijk vrijheid van godsdienst nodig? Ik zou zeggen: stel die vraag eens in Noord Korea. Je kunt beter te veel dan te weinig waarborgen hebben. Zelf zou ik liever zien dat dit grondrecht breder wordt geformuleerd en dat ieder mens wettelijk de vrijheid geboden wordt om een bepaalde levensovertuiging aan te hangen en – ook niet onbelangrijk – uit te dragen.  Ik geloof niet dat een religieuze overtuiging beschermwaardiger is dan een niet religieuze levensbeschouwing – in principe mag ieder mens aanspraak maken op respect en verdraagzaamheid.

NIET IN GOD GELOVEN IS OOK EEN LEVENSOVERTUIGING

Ik mag dan een diepe levensovertuiging en een aantal meningen hebben, het is niet te verwachten dat ik met een enkele blogpost deze ingewikkelde materie kan uitspitten. In ieder geval ben ik bereid om mijn mening te herzien en bij te stellen als een ander mij kan overtuigen. Er is wel iets meer voor nodig om mij van mijn geloofsovertuiging af te brengen… (en daar moet ik ook niet aan denken want die overtuiging is mij zeer dierbaar). Maar draai het nu eens even om. Stel, jij gelooft niet in God. Je zult dan blij zijn met het gegeven dat een ander jou het geloof in God niet dwingend mag opleggen – die vrijheid is ook voor jou als niet religieus mens een kostbaar grondrecht. Je zult misschien zelfs bereid zijn om te sterven als martelaar van het vrije woord, je vrijzinnige levensbeschouwing, je autonomie en zelfbeschikkingsrecht. Hoe je ook denkt, voelt, leeft – er zijn dingen in jouw bestaan die principieel onopgeefbaar zijn. Die zaken zou ik ook voor jou zoveel mogelijk willen waarborgen, zelfs als we handelen vanuit verschillende overtuigingen. Niet geloven in God is óók een levensovertuiging – ik gun je die vrijheid, al geloof ik persoonlijk dat je veel mist als je leeft in een onverschillig heelal.

IEDER ZIJN OF HAAR MENING

Denk eens met mij mee over dit punt. Misschien heb ik het mis, maar de hoogste waarde die wij in onze tijd en cultuur lijken te erkennen is de waarde van verdraagzaamheid. Ieder mens heeft recht op zijn mening, ieder mens mag leven vanuit zijn of haar diepste overtuiging. Vrijheid, blijheid. We komen er niet uit, want er zullen altijd mensen zijn die dit niet de hoogste waarde vinden. Het is net als met het door ons zo gekoesterde principe van democratie: je kunt langs democratische weg een overheid krijgen die de democratie om zeep helpt. Einde verhaal. Zo kun je in je verdraagzaamheid ook te maken krijgen met mensen die uiterst intolerant zijn. Moet je die dan ook verdragen? Wanneer houdt jouw verdraagzaamheid op? Ik denk: daar waar je diepste overtuiging ligt, daar waar je pal gaat staan, daar waar je jezelf wilt opofferen voor een hoger doel. Vrijheid. Liefde. Recht.

7 gedachten over “Kunnen we de vrijheid van godsdienst wel missen? Tja, dat is natuurlijk ook een mening…

  1. Hoi Paul,

    Een erg leuk uiteengezet stuk. Via twitter ben ik op je blog terecht gekomen.

    Discussiëren over religies, geloofsovertuigingen is erg moeilijk, omdat er geen fundamenten voor zijn. Daarom moet je ook iedereen zijn/haar argumenten respecteren, zover het kan tenminste.

    Ten eerste over de kwestie waarmee Hennis vandaag in het nieuws komt. Naar mijn mening gaat het vooral over wat publiekelijk als normaal wordt gezien. Wat voor de één acceptabel is, is het voor de ander niet. Daarom moeten er algemene afspraken gemaakt worden wat je wel en niet kunt uitdragen. Hoe zouden Moslims het vinden als ik ergens achter een loket zit met een pet waarop staat `Allah bestaat niet`. Dit zou ook een levensovertuiging kunnen zijn. Want alle levensovertuigingen zijn ook maar interpretaties die ooit bedacht zijn, net als religies. Ik vind dat door de grondwet veel kwesties en argumenten al snel als discriminerend worden gezien. In plaats van elkaar meteen te beschuldigen van discriminatie zou men meer naar elkaars argumenten moeten luisteren. Zolang mensen altijd blijven vasthouden aan zogenaamde verworven rechten komen we nergens. In de scheiding tussen kerk en staat is er geen sprake van discriminatie omdat de zelfde regels voor iedereen gelden.

    Ik ben het trouwens niet met je eens dat het niet aanhangen van een geloof een levensovertuiging is. De mens heeft er namelijk niet voor gekozen om op deze aarde te leven. Wat de filosoof Sartre zegt: `De mens is gedoemd tot vrijheid`. Een geloofsovertuiging is een keuze die je maakt omdat je er boeken over leest of verhalen over hoort. Ik vind dat dit trouwens altijd moeten gebeuren uit de vrije wil, jammer genoeg is dat met religie vaak niet zo, maar dat terzijde. Wanneer je geboren wordt en je hoort en leest je leven lang niets over een geloofsovertuiging dan volg je toch geen levensovertuiging? Dat is namelijk geen keuze die je kan maken.

    Naar mijn mening ligt het niet binnen de mogelijkheden van de menselijke geest om te bepalen of er een transcendente god bestaat. Daarmee impliceer ik ook dat het leven geen doel heeft en bovendien absurd is. Maar als er een god zou bestaan dan zal de vrije mens ook niet bestaan. Want dan wordt de mens door god bepaalt en niet door hemzelf. Misschien wijk ik nu wat af van de kwestie, maar je vertelde in je blog dat je graag wijzer wil worden 😉

    Ik ben trouwens achttien jaar en ben van plan om volgend jaar geschiedenis te gaan studeren.

  2. @TdJ
    Het klinkt in dit verband wel mooi, dat citaat van Sartre. “De mens is gedoemd tot vrijheid.” Verschillende filosofen, grotere dan Sartre hebben altijd het tegendeel verkondigd, en ook nu is dat de gebruikelijke opvatting onder mensen die enige studie hebben gedaan. Wanneer jij geschiedenis gaat studeren kom je erachter dat gebeurtenissen in het verleden hun gronden hebben in het verleden daarvoor. Toeval is het niet, maar zeker ook geen vrije wil.

    Opvoeding kies je niet voor, die overkomt je. En opvoeding gaat veel verder en heeft veel meer invloed dan Sartres bejubelde vrijheid. Opvoeding heeft veel meer invloed op opvattingen, wereldbeeld en dergelijke dan op meningen. Je kiest eerder voor een mening dan voor een wereldbeeld. En een atheïst of een secularist hebben ook een wereldbeeld, waarvan zij dan weer van mening zijn dat die superieur is. Dat is dan wel weer een mening. Dat secularisten in het bijzonder daarin nogal intolerant zijn is evident.

    Want het feit dat het niet mogelijk is voor de menselijke geest om te bepalen (sic) of er een transcedente God bestaat is op z’n minst nietszeggend. Voor mensen is er niet zoiets als een creatio ex nihilo, oftewel een schepping uit het niets. Mensen maken God niet, zij geloven in een God, of juist niet. Hoe dan ook heeft een mens geen enkele invloed op het al dan niet bestaan van God. Oftewel, de mens is beperkt door zijn beperkingen (wat een open deur is, maar belangrijk om even te noemen). Maar deze beperkingen, ook op het gebeid van de vrije wil en dergelijke, hebben weinig van doen met godsdienstvrijheid.

    Godsdienstvrijheid is de ruimte die de overheid laat voor verschillende opvattingen. Het is zeg maar een marktplein waar de overheid zegt: “hier grijp ik niet in zolang jullie je aan de wet houden.” Dat wil dus zeggen dat hier iedereen eigen opvattingen mag hebben, ook over religie. Door dit grondrecht mag mevrouw Hennis gewoon ongelovig zijn. Dat komt niet door de vrijheid van vergadering of de vrijheid ‘om gedachten en gevoelens door middel van de drukpers te verspreiden,’ dat komt primair door de vrijheid van godsdienst. De vraag is dus ook niet relevant hoe moslims erover zouden denken wanneer mensen met een pet met ‘Allah bestaat niet’ achter een loket gaan zitten. De godsdienstvrijheid is primair een zaak van de overheid die ons die vrijheid laat. Jij zit heel erg binnen het secularistische denkkader, zonder dat jij daar naar mijn idee een echte keuze voor hebt gemaakt. Vrije wil? Jij was 11 toen Theo van Gogh vermoord werd. jij kan je niet herinneren dat sinds die tijd Islam en vrijheid van meningsuiting een punt werd. Beide hebben niets met elkaar te maken, maar worden sinds 2004 met elkaar in verband gebracht. Ook hoofddoekjes zijn ineens een probleem, samen met religieuse scholen. Maar niet relevant in het kader van de grondrechten, die grondrechten zijn onze rechten, waar de overheid de ruimte voor moet bieden. Niets meer, niets minder. Zo ook deze kwestie.

  3. hoewel ik me kan indenken dat religie voelt als een extra’tje denk uiteindelijk niet dat een baby van seculiere ouders nou per definitie als een meer onbeschreven blad eindigt dan een kind van gelovige ouders (hoewel je natuurlijk excessen hebt, dat realiseer ik me ook). Je hebt of ontwikkelt altijd ideeën over hoe de wereld in elkaar zit en of God al dan niet bestaat en of je die kan kennen of niet. Be it Sartre of de bijbel. Zelf ben ik vagelijk katholiek ‘geboren’, daar nooit mee opgevoed, en zelf in mijn tienerjaren in de kerk terecht gekomen. Daar ga je dus soms wel degelijk over nadenken.

    Denk ook dat er een verschil is tussen een pet met ‘Allah bestaat niet’ en een (tekstloze) uitdrukking van wat je dat wel gelooft, van je allerdiepste overtuiging. Dat is een stuk bescheidener.

    Persoonlijk vind ik het nogal kunstmatig om dat overal buiten te houden. Dat Hennis het bij het ambtenarenapparaat wil is nog tot op zekere hoogte begrijpelijk vanuit het mom van ‘neutraal’. Maar die noodzaak zie ik bij een rechter toch ook meer dan bij de mevrouw die mijn uittreksel van de burgerlijke stand print op het gemeentehuis. De wereld zit nu eenmaal vol met mensen van verschillende achtergronden, overtuigingen en meningen. Het punt is dat die hun werk niet mogen beïnvloeden, maar die regels bestaan al.

    Dat Hennis verder alleen al het balletje opwerpt om al die verschillende kleuren en hun uitingen te weren op scholen vind ik, sorry, nogal dommig onder het mom van de redelijkheid. Dat vind ik nou bij uitstek de plaats voor veelkleurigheid; maak vooral kennis met de echte wereld. De illusie dat docenten mensen zijn zonder achtergrond die op school wonen is volgens mij iets dat thuishoort op de kleuterschool.

  4. Deze brede maatschappelijke discussie doet me denken aan een discussie die ik had met een docent coaching. We bespraken de logische niveau’s van Dilts & Bateson, een zeer bruikbaar en waardevol instrument. De kern van de discussie was de vraag waar religie/geloof een plaats heeft in deze niveau’s. Een gelovige (ik) kadert zijn geloof op het hoogste niveau Spiritualiteit,terwijl een atheïst of agnost (de docent) een religie kadert als zijnde een Overtuiging.

    Het gevolg is dat er door dit fundamentele verschil van mening er als vanzelf een scheve discussie ontstaat waarin emoties hoog op kunnen lopen. Dit is niet vreemd want de discussie raakt de identiteit van de gelovige.

    Bateson spreekt over meerdere niveau’s:
    Spiritualiteit
    Identiteit
    Overtuiging
    Vermogens
    Gedrag
    Omgeving

    Bron: http://www.kessels-smit.nl/files/niveaus_van_dilts.pdf

  5. ^ interessante opmerkingen! Nou ben ik wel benieuwd wat volgens jouw docent dan onder ‘spiritualiteit’ valt als religie dat niet doet. Misschien komt het voor dat het zich beperkt tot overtuigingen maar als het dieper zit raakt t volgens mij toch ook de bovenste twee.

  6. @Sabine Zijn uitleg van spiritualiteit in het schema van Bateson is vooral wat is je missie, je drijfveer? Bijvoorbeeld het zoeken naar erkenning van mensen, of een plezierig leven leven. Een andere vraag die hij daar bij stelt is: Van welk groter geheel maak je onderdeel uit? En dan mondt men al snel uit in agnostische vaagheden.

    Ik denk dat mensen (zoals die docent) religie vooral zien als een pakket dogma’s en overtuigingen en niet als een relatie met een Hogere Macht.

    Ik ben het met hem eens dat vanuit geloof overtuigingen voortkomen, zoals: zondagsrust, de doop, beschermwaardigheid van het leven en de uitverkiezing. Maar de kern van (het christelijk) geloof is volgens mij niet religie, maar Relatie. En dat raakt inderdaad je identiteit en je spiritualiteit (om met Bateson te spreken).

    Arie de Rover heeft trouwens het model van Bateson in christelijk perspectief geplaatst:
    http://www.cvkoers.nl/home/magazine/themas/12-geloof-a-leven/4303-jij-en-gods-genade.html

  7. ja, precies. Ik denk dat het op beide niveaus kan bestaan. Als t goed is is t dieper, maar misschien doen we toch iets fout als mensen bij geloof vooral aan oordelen en meningen denken. Hmm…

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s