Waar is Maria van Magdala gebleven?

Afgelopen week werkte ik aan mijn nieuwe boek dat de titel Jesus was a Fisherman’s Friend krijgt. In dit boek ga ik door het evangelie van Johannes en sta ik in korte overdenkingen stil bij alle ontmoetingen die Jezus had. We weten dat Jezus het vaak aan de stok had met de geestelijke elite van zijn dagen en dat de confrontaties tussen hen hoog op konden lopen en dat dit uiteindelijk zelfs uitliep op de arrestatie en terdoodveroordeling van Jezus.

Boeiend en leerzaam

Tijdens het (her)lezen viel me op hoezeer Jezus de regie van de gebeurtenissen houdt. Ook opmerkelijk is de manier waarop Johannes alle gebeurtenissen en dialogen weergeeft. In dit evangelie is een thematische opbouw gekozen en worden de wonderdaden van Jezus vooral als tekenen gezien en uitgelegd. De ontmoetingen staan steeds in de context van een bepaald thema dat door Johannes in het licht wordt gezet. Het levert in ieder geval tot op de dag van vandaag boeiend en zeer leerzaam studiemateriaal op!

Aan het eind van mijn boek sta ik even stil bij Maria van Magdala, ook wel Maria Magdalena genoemd. Over deze vrouw wordt een aantal malen gesproken in de evangeliën. Volgens Lucas bevrijdde Jezus Maria van Magdala van demonen. We weten dat deze Maria Jezus gevolgd heeft vanuit het gebied rond het meer van Galilea naar Jeruzalem en dat ze zowel bij zijn kruis als graf aanwezig was. Ze was een van de vrouwen die voor Jezus en zijn leerlingen zorgde en dat heeft ze volgehouden tot in het graf, want daar kwam zij na de sabbat om het lichaam van Jezus de laatste eer te geven.

Verwarring

Al vanaf de vroegste kerkgeschiedenis is er verwarring geweest over deze vrouw. Dat is te verklaren door de naam Maria, want afgezien van de moeder van Jezus, waren er meer Maria’s in de directe omgeving van Jezus. Er is Maria van Betanië, dat was de zuster van Lazarus en Marta (die behoorden tot de intieme vriendenkring van Jezus) en er is een Maria die ons wordt voorgesteld als de moeder van Jakobus.

Maria van Magdala wordt door een deel van de kerk vereenzelvigd met Maria van Bettanië en met de zondige vrouw die de voeten van Jezus zalft in het huis van Simon, een farizeeër. De naams- en identiteitsverwarring zorgde er in de zesde eeuw al voor dat paus Gregorius de Grote Maria van Magdala zag als een bekeerde prostituee, als de zondige vrouw die zo moest huilen in aanwezigheid van Jezus dat haar tranen op zijn voeten vielen. (Pas paus Johannes Paulus II heeft aan deze verwarring een einde gemaakt…) Deze vrouw droogde Jezus’ voeten met haar haren af en zalfde ze met geurige olie – een kostbaar eerbetoon waar Jezus veel liefde in zag.  Dit verhaal kun je lezen in Lucas 7.

Mysterieus

Bij het kruis van Jezus staan een paar vrouwen die Maria heten. Een van hen is Jezus’ moeder (dit weten we omdat Johannes beschrijft hoe hij vanaf het kruis als nieuwe zoon door Jezus aan zijn moeder wordt verbonden). Deze tekst zou ons wat meer duidelijkheid moeten geven:

Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder met haar zuster, Maria, de vrouw van Klopas, en Maria uit Magdala.  Toen Jezus zijn moeder zag staan, en bij haar de leerling van wie hij veel hield, zei hij tegen zijn moeder: ‘Dat is uw zoon,’ en daarna tegen de leerling: ‘Dat is je moeder.’ Vanaf dat moment nam die leerling haar bij zich in huis. Johannes 19:25-27

Er zijn mensen die ons willen laten geloven dat ‘de leerling van wie Jezus veel hield’ niet Johannes, maar Maria van Magdala zou zijn. Dat lijkt me lastig als we hier lezen dat deze leerling door Jezus een ‘zoon’ wordt genoemd. Er is wat mij betreft geen enkele reden om aan te nemen dat iemand anders dan de evangelist Johannes ‘de leerling van wie Jezus veel hield’ zou zijn.

Drie Maria’s

Maar we komen als ik goed lees in ieder geval aan drie Maria’s die bij het kruis staan: Maria de moeder van Jezus, Maria van Magdala en Maria de vrouw van Klopas. Ik vraag me nu af of Maria de moeder van Jakobus de jongere en Joses (Marcus 15:40) niet gewoon Maria de moeder van Jezus is. Dezelfde evangelist heeft namelijk ook deze informatie aan ons doorgegeven (het gaat om opmerkingen van mensen uit Nazaret de vaderstad van Jezus):

Hij is toch die timmerman, de zoon van Maria en de broer van Jakobus en Joses en Judas en Simon? En wonen zijn zusters niet hier bij ons?’ En ze namen aanstoot aan hem. (Marcus 6:3)

Jezus had in ieder geval broers en zussen. We kennen een broer die de naam Jakobus heeft, dat is dezelfde man die een van de laatste brieven in het Nieuwe Testament op zijn naam heeft staan. In de beginjaren van de kerk te Jeruzalem kende iedereen deze broer van Jezus als leider van de plaatselijke christelijke gemeenschap. Hij is ook bekend als Jakobus de mindere, omdat we hem niet moeten verwarren met Jakobus de leerling van Jezus die dus zal zijn beschouwd als ‘de meerdere’. Het is best ingewikkeld allemaal met die namen en die verschillende lezingen in de evangeliën. Als iemand me het precies kan uitleggen: voel je vrij!

Was er sprake van een liefdesrelatie tussen Jezus en Maria van Magdala?

Deze vraag spreekt tot de verbeelding van velen. Mijn antwoord is kort en krachtig: ja. Jezus hield heel veel van Maria van Magdala en vice versa. Maar dat wil niet zeggen dat dit een romantische of seksuele liefdesrelatie was – dat weten we gewoon niet. Door De Da Vinci Code zijn oude interpretaties en verzinsels (?) nieuw leven ingeblazen en de verwarring wordt er alleen maar groter van als je het mij vraagt.

Ik schreef hierover op Google+ (als je daar nog niet zit, meld je aan en neem me gezellig op in een kring) en kreeg een reactie van een Amerikaanse vriendin. Zij reageert nogal heftig op de suggestie dat Jezus en Maria van Magdala elkaars geliefden zouden kunnen zijn geweest – je merkt dat ik voorzichtig formuleer – maar ik maak me persoonlijk niet zo heel erg druk om deze gedachte. Stel dat het zo is, stel dat Jezus meer hield van deze vrouw dan van andere vrouwen en stel dat zij zielsveel van Jezus hield – hoe erg zou dat zijn? Ik heb er in ieder geval geen oordeel over.

Motieven

Zelf denk ik dat we moeten nadenken over de motieven van mensen. Waarom zou je Maria van Magdala belangrijker maken dan zij was of waarom zou je proberen om haar rol te bagatelliseren? Ik denk dat deze vrouw heel belangrijk voor Jezus was en dat hij veel van haar hield. Daar is niets mis mee. Ze was zeer trouw – tot de dood aan toe – en Jezus verscheen als eerste aan haar na zijn opstanding. Daar blijkt uit de korte conversatie dat Maria van Magdala Jezus als haar Meester zag, zijn noemt hem namelijk ‘Rabboeni’ zodra ze door heeft dat hij niet de tuinman maar de verrezen Heer is (Johannes 20:16).  Nu kan een vrouw haar man ook als haar Meester zien – zeker in die tijd – maar het lijkt me dat hier geen reden gegeven wordt om aan te nemen dat er meer was dan een Meester-leerling -verhouding tussen Jezus en Maria.

Oude papieren

De gedachte dat Jezus en Maria van Magdala een liefdesverhouding hadden heeft oude papieren. Misschien denk je dat dit een romantisch verzinsel is van Dan Brown, maar er zijn in 1945 in Egypte oude gnostische geschriften (Nag Hammadi) gevonden die aanleiding gegeven hebben tot het stellen van vragen over de verhouding tussen Jezus en Maria van Magdala. Twee teksten die daarbij centraal staan zijn te vinden in het apocriefe evangelie van Filippus. Op een aantal cruciale plaatsen is het manuscript beschadigd en moet er geraden worden naar de woorden die daar hebben gestaan. Je zou uit deze teksten (je kunt hier iets lezen, maar er is veel meer op het internet te vinden) kunnen opmaken dat Jezus zijn metgezel Maria van Magdala op de mond kuste en dat dit de jaloezie van de andere leerlingen opriep. De vraag is natuurlijk hoeveel geloof je moet hechten aan de historische betrouwbaarheid van deze apocriefe geschriften, maar in ieder geval maken ze duidelijk dat een veronderstelde liefdesrelatie tussen Jezus en Maria van Magdala geen recente uitvinding is.

Verboden vragen?

Waarom zouden we ons hier druk over maken? Moet je vooral niet doen – doe ik ook niet. Maar ik denk wel na over de vraag waarom Maria van Magdala, nadat zij als eerste getuige was van Jezus’ opstanding, volledig uit beeld verdwijnt. Is zij uit de boeken geschrapt? Weggecensureerd? Of zijn er heel andere, minder spectaculaire redenen voor haar plotselinge verdwijning?

Het gebeurt vaker dat mensen, nadat ‘hun rol is uitgespeeld’ niet meer worden genoemd. Denk aan Jozef, de vader van Jezus die plots de grote afwezige is – zonder dat we daar ook maar enige verklaring voor krijgen. Denk ook aan Mattias, de discipel die door het lot wordt aangewezen als de opvolger van Judas, na zijn verkiezing horen wij helemaal niets meer van hem. Later moet Paulus zijn aanspraken als apostel verdedigen en ik heb me al eens afgevraagd of er niet te eigengereid gehandeld is bij de opvolging van Judas. De instructie was dat de leerlingen te Jeruzalem moesten bidden en wachten op de belofte van de Vader (de komst van de heilige Geest). Nergens staat dat zij ook tussentijds een verkiezing met loterij moesten houden. Was Paulus de plaatsvervanger die Jezus in gedachten had en heeft Petrus zijn Heer hier voor de voeten gelopen? Mag ik dergelijke vragen stellen en zijn er onder mijn bloglezers mensen die deze vragen ook wel eens bij zichzelf hebben voelen opkomen?

Kletspraat

Ik denk dat we moeten oppassen met speculeren. Als er geen aanleiding in de bijbeltekst te vinden is voor een bepaalde gedachte, dan moet je er ook niet te veel tijd en energie aan verspillen. Maar ik geloof zelf dat we alle eerlijke vagen gewoon mogen stellen en dat we dat niet bedreigend of oneerbiedig moeten vinden.

In het geval van Maria van Magdala zie ik wel aanleiding in de Bijbel zelf om te geloven dat de mannelijke leerlingen van Jezus te weinig respect voor vrouwen hadden en geneigd waren hun getuigenis niet serieus te nemen. Zij waren kinderen van hun tijd en ook tijdens zijn rondgang op aarde moest Jezus zijn leerlingen vaak terechtwijzen omdat ze neerkeken op kinderen, vrouwen en buitenlanders (met name Samaritanen). Jezus maakte dit onderscheid niet, al is het wel duidelijk dat zijn leerlingen volgens joods gebruik uit een groep mannen bestond. Vrouwen telden gewoon (letterlijk) niet mee in bijbelse tijden. We zien dat Jezus vrouwen wel hoog acht en dat hij een theologisch gesprek met een Samaritaanse vrouw bijvoorbeeld niet beneden zijn stand vindt. Dat was revolutionair voor die dagen.

Deze tekst geeft mij aanleiding te denken dat vrouwen niet serieus genomen werden en dat het mogelijk is dat Maria van Magdala door mannelijke volgelingen van Jezus van het toneel geduwd is – en dat terwijl Jezus met zoveel liefde en respect met haar omgegaan is:

Ze keerden terug van het graf en gingen aan de elf en aan alle anderen vertellen wat er was gebeurd. De vrouwen die het graf bezochten, waren Maria uit Magdala, Johanna, Maria de moeder van Jakobus, en nog enkele andere vrouwen die hen vergezelden. Ze vertelden de apostelen wat er was gebeurd, maar die vonden het maar kletspraat en geloofden hen niet. Lucas 24:9-11

Afbeelding helemaal bovenaan deze blogpost: door mij bewerkt detail van ‘Maria Magdalena benadert het graf’, schilderij van Gian Girolamo Savoldo (ca. 1535-40) . De andere afbeelding van Maria Magdalena heb ik van deze website. Dit is een schilderij van een andere Italiaanse schilder genaamd Pietro Perugino. Dit schilderij is rond 1500 gemaakt.

5 gedachten over “Waar is Maria van Magdala gebleven?

  1. Dat Jezus de loting negeerde en iemand anders koos, heb ik ook vaak gedacht. Bespiegelingen over Jezus’ liefde voor Maria zie ik weinig in.
    Dat de vrouwen als getuigen moeilijk lagen, dat geloof ik wel degelijk. Opvallend is namelijk dat Paulus in zijn opsomming van de vele getuigen de dames overslaat, hetgeen mij niet fraai lijkt. In lijn daarmee lijkt het me wel plausibel dat Maria vrij snel weggewerkt is. Is overigens nieuw argument voor de authentieke traditie van de opstandingsverhalen. Vgl. Wright, die opmerkt dat er sowieso weinig gemeentetheologie in voor komt…

    1. Ja, het is mooi dat Jezus de vrouwen centraal stelt en dat zij zowel bij het kruis als het graf laten zien hoe trouw zij blijven aan hun Heer. Nu moeten we daarbij wel bedenken dat de mannen meer te vrezen hadden van de vijanden van Jezus en ik denk dat Johannes bij de vrouwen ging staan om onopgemerkt getuige te zijn en om zijn Meester bij te staan. Een man als Petrus zou waarschijnlijk direct zijn opgepakt, hoewel we hem naderhand (na Pinksteren) weer openlijk in Jeruzalem zien optreden. En dat vind ik zelf altijd een sterk argument voor de historiciteit van de opstanding: waar haalde Petrus en de andere volgelingen van Jezus plotseling de moed vandaan? Waarom hebben ze niet hun geloof in Jezus opgegeven en zijn ze niet in de vergetelheid geraakt?

  2. Zou Maria, gezien haar dankbaarheid jegens Jezus, verliefd op Hem geweest zijn? Niet onwaarschijnlijk, kijk maar naar pastorale situaties waarin dat soms voorkomt. Maar waarom is Jezus nooit getrouwd, bijv. om een voorbeeld te geven? Zijn bruilift komt nog, alleen Hij zoekt nog een reine Bruid, die zich onvoorwaardelijk en vol passie aan Hem geeft.

    1. Goed punt, Derk. En dat heb ik me inderdaad gerealiseerd tijdens het overdenken: Jezus heeft al een bruid. Als man heb ik het altijd wat ongemakkelijk gevonden om dit soort regels mee te zingen: “Op een dag dan zal ik Hem ontmoeten; als hij komt, verlangend naar zijn bruid. Zal ik Hem zien en eeuwig bij Hem wonen; daar wil ik zijn bij Jezus…”
      Verlang ik niet naar een ontmoeting met Jezus? Jawel! Maar ik zie mezelf niet gauw in een witte jurk met een bos bloemen op de uitkijk staan. En dat is misschien wel de ultieme afrekening met al dat macho gedrag en opzij duwen van vrouwen: al die kerels vormen straks samen met hun zusters de bruid van Christus. We moeten er maar voor zorgen dat we gauw ‘in touch with our feminine side’ zijn. 😉

Zeg iets terug op Vrijspraak

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s