“Voor verbetering vatbaar, maar daardoor nog niet slecht” – Antonie Fountain reageert op Fairtrade gastblog van Roland Waardenburg

Paul Abspoel vroeg me laatst om met Roland Waardenburg via dit blog in discussie te gaan over de voors en tegens van Fair Trade. Dat doe ik graag. Daarbij heb ik het in dit item over eerlijke handel in het algemeen, waar verschillende ‘certificeringen’ voor bestaan, waaronder Fair Trade, UTZ Certified en Rainforest Alliance. Als ik het over het specifieke certificaat Fair Trade heb, gebruik ik hoofdletters in twee woorden. Als ik het heb over eerlijke handel in het algemeen heb ik het over fairtrade (zonder hoofdletters, één woord). Roland’s post roept enkele grote punten op, die ik hieronder probeer één voor één te beantwoorden.

Dat iets voor verbetering vatbaar is, betekent niet dat het slecht is
Natuurlijk hebben certificeringen problemen in hun productieketens. Immers, waar er mensen werken, worden er fouten gemaakt. Ik ken meerdere voorbeelden van verhalen waarbij werkers op fairtrade plantages niet goed behandeld werden.* Sterker nog, een van de dingen waar ik me mee bezig hou is een dialoog met Rainforest, Fair Trade en UTZ Certified over hoe zij hun werkzaamheden beter kunnen doen. Maar dat iets verbeterd kan worden, betekent natuurlijk niet direct dat het slecht is. Dat argument is een stroman van jewelste. Een punt wat ik in de rest van deze post zal proberen te staven met voorbeelden en argumenten.

Fairtrade is goed voor de boer (en dus oneerlijk om het poortrade te noemen)
Als je de term ‘Poortrade’ i.p.v. fairtrade in de mond neemt, moet er een goeie onderbouwing voor zijn. En dat mis ik in Roland’s verhaal.** Sterker nog, als je gaat kijken naar het onderzoek wat gedaan is naar de impact van fairtrade, dan moet ik nog het eerste onderzoek zien waaruit blijkt dat een fairtrade boer er in het algemeen op achteruit gaat. Alle onderzoeken wijzen op een algemene vooruitgang in stabiliteit van inkomen, niveau van onderwijs voor boer en kind, voor een betere naleving van basale sociale arbeidsnormen, betere bestendigheid tegen schommelingen in grondstofprijzen, en een beter toegang tot kredieten en andere faciliteiten.

Het hele systeem is stuk; voorbeelden om het te repareren zijn hard nodig
Bovenstaande twee punten zijn slechts voorbeelden. In de kern is het probleem als volgt: het wereldwijde handelssysteem is stuk. De ‘global’ poor worden steeds armer, terwijl de rijken steeds rijker worden***. Ondertussen is de macht in de handelsketens waar fairtrade producten te vinden zijn grotendeels in handen van enorme bedrijven. En die hebben gewoonweg meer te zeggen over hoeveel (helaas meestal hoe weinig) ze betalen voor hun rauwe grondstoffen. Wat er nodig is, is een handelssysteem waar juist ook rekening gehouden wordt met de inkomens en sociale normen van de mensen die het zwakste zijn, helemaal onder aan de keten. En fairtrade systemen zijn een poging dat probleem op te lossen. Wat dat betreft zijn fairtrade systemen voor mij geen doel op zich, hoogstens een middel. Het doel is ervoor zorgen dat eenieder een menswaardig bestaan kan opbouwen, zonder daar (het gevaar van) uitbuiting te moeten ondergaan.

Soms is ‘gemak’ niet een slecht iets
Een groot deel van de kritiek op fairtrade is dat het té ‘gemakkelijk’ is voor normale consumenten. Koop maar eerlijke koffie, dan hoef je verder niet veel te doen. Ergens klopt dat ook; het is een té gemakkelijke weerspiegeling van de werkelijkheid. Maar een goed model is per definitie een versimpelde weergave van de werkelijkheid. En fairtrade is een versimpelde versie van een goede werkelijkheid. Een boer wordt meer betaald, krijgt ondersteuning om zijn werk beter te doen, er wordt middels steekproeven en sociale druk gecontroleerd op arbeidsomstandigheden, lokale infrastructuur zoals scholen, wegen en goede opslag wordt door de extra inkomsten mogelijk, enz. En daar draagt een consument aan bij door simpelweg eerlijke fairtrade producten te kopen. Een ‘normale’ consument heeft niet heel veel te zeggen over de verantwoording die bedrijven en/of overheden dienen af te dragen. Die kan normaliter alleen verantwoordelijk zijn voor zijn eigen deel van het verhaal. En dat is toevallig wat een fairtrade certificering de consument geeft; de mogelijkheid om op een kleine manier die verantwoordelijkheid te nemen. Als genoeg consumenten dat doen, krijgt je vanzelf de mainstreaming waar Roland terecht om roept. Het hele systeem moet namelijk beter.

Conclusie: hoe zou het dan wel moeten?
Dat het systeem stuk is, staat voor mij als een paal boven water. Hoe zou het dan wel moeten? Nou, daar zou ik wel een boek over kunnen schrijven. En misschien dat ik dat binnenkort wel ‘es gaan doen. Maar in de tussentijd in een aantal steekwoorden hoe dat er uit zou moeten zien, volgens schrijver dezes.

  • Ketentransparantie; om misstanden uit te kunnen bannen, om bedrijven verantwoording af te kunnen laten dragen, en – zeker niet in de laatste plaats – zodat consumenten goed kunnen kiezen wat ze kopen, is het nodig dat productieketens transparant zijn. We zouden het recht moeten hebben te weten hoe, waar, en onder welke omstandigheden onze producten gemaakt worden.
  • Eerlijke prijs; we moeten écht gaan betalen voor wat we kopen. En niet door middel van druk op boeren een goedkopere prijs krijgen. Want uiteindelijk betalen die boeren dan de extra rekening. Of die kosten worden op de toekomst afgewenteld. Beide geen optie in mijn mening. Betekent dit dat we méér moeten betalen voor wat we eten, drinken, en dragen? Ja, ik vrees van wel. Maar het mag niet zo zijn dat onze drang om meer dingen te hebben ten koste mag gaan van mensen die zo zwak staan dat ze niet voor zichzelf op kunnen komen. Dit principe is al eeuwen geleden door Adam Smith, de grondlegger van het vrije markt denken, geopperd. Hij noemde dit het ‘internaliseren van de kosten’.
  • Niet meer belastingen ontduiken; uiteindelijk moeten de lokale economieën waar onze grondstoffen vandaan komen een zichzelf financierende gezonde economie worden. Eentje die zelf goed onderwijs kan bekostigen, en handhaving van sociale normen, bouw van wegen, investering in lokale gemeenschappen enz. Helaas zien we dat vrijwel alle rijkdom van Afrika door bedrijven wordt ‘geëxporteerd’. Het is een spelletje voor bedrijven geworden om zo weinig mogelijk belasting te betalen. Dat doen ze door belastingparadijzen op te zoeken, door druk te zetten op lokale overheden om speciale behandeling enz. Dit moet gewoon stoppen. Laat deze landen op een eerlijke manier hun eigen rijkdom opbouwen. (En ja, er is ook veel corruptie in Afrika. Ook dat moet als onderdeel hiervan hard worden aangepakt, maar dat is een ander verhaal).
  • Minimum spelregels voor bedrijven; net zoals in een goede voetbalwedstrijd de beste spelers de ruimte krijgen om te schitteren, moeten bedrijven de ruimte krijgen om te doen waar ze goed in zijn; innoveren, geld verdienen, nieuwe dingen doen. En net zoals in een voetbalwedstrijd zijn er spelregels nodig die er op toezien dat er geen tackles met twee gestrekte benen van achteren worden gemaakt. Ook dit idee was door Adam Smith al geopperd. Hij noemde dit een ‘level playing field’: alle bedrijven worden geacht zich aan dezelfde randvoorwaarden te houden. Dit voorkomt dat bedrijven die een minder hoge ethiek hebben over de rug van de zwakken concurrentievoordeel opdoen.
  • Een controlerende overheid: zie het als een soort scheidsrechter. Je hebt niet alleen regels, maar er moet ook op toegezien worden. Een goede scheids zorgt dat het spel niet onnodig wordt onderbroken, maar wél dat iedereen zich netjes gedraagt. In ouderwetse economische termen wordt dit de “Marktmeester” genoemd. Een rol die onze overheid helaas al lang niet op zich neemt.
  • Ook op internationaal niveau: niet alleen binnen een land moeten de spelregels worden gecontroleerd, maar ook (misschien zelfs júist) daarbuiten. De meeste handelsketens zijn ontzettend internationaal. En toch hebben we onvoldoende internationale handhaving van de ‘spelregels’ die we al wel hebben (zoals de ILO normen en de OESO richlijnen). Maar ja, dan geef je wel wat soevereiniteit weg, en dat vinden veel mensen eng.

Antonie Fountain is de Directeur van STOP THE TRAFFIK in Nederland. Met deze organisatie zet hij zich in tegen mensenhandel. Zijn specialisme is mensenhandel in tropische gewassen zoals cacao. De kern van zijn werkzaamheden zijn lobby richting overheid en bedrijfsleven om de sociale aspecten van duurzamheid in productieketens te verbeteren, en in het coördineren van internationale netwerken van goede doelen en vakbonden die zich met dit doel bezig houden. Daarnaast is hij actief in verscheiden denktanks over duurzame economie, en spreekt hij veel in allerlei fora over het onderwerp.

* Het Victoria’s Secret verhaal waar Roland naar verwijst zou daar een voorbeeld van kunnen zijn, ware het niet dat dit specifieke verhaal inmiddels sterk betwist is; FLO (Fairtrade Labeling Organisaton, de wereldwijde moederorganisatie van Fair Trade) heeft het verhaal uitgezocht. Hun onderzoek wijst uit ’t meisje waarover het verhaal gaat 18 is (en geen 13 zoals beweerd was), dat ze geen katoen verbouwde, maar op de boerderij van haar ouders groente voor de eigen behoefte verbouwde enz. M.a.w. geen kinderarbeid, én ze leverde niet aan het product dat het Fairtrade label had. Dat FLO dit zo snel kon uitzoeken laat juist zien dat hun systeem juist wél werkt: als er misstanden zijn, kunnen deze gesignaleerd worden een aangepakt. Iets wat in een ‘anonieme’ keten heel moeilijk is.

** Overigens heeft Slavoj Zizek hier laatst een redelijk interessant verhaal over gehouden. Ik ben het niet met zijn punt eens, maar als je een onderbouwd verhaal wilt horen over waarom fairtrade misschien schadelijk zou zijn, check dan dit filmpje.

*** Sinds de economische crisis in 2008 losbarstte is het aantal mensen dat van $2 per dag moet rondkomen toegenomen van 800 miljoen naar 1,1 miljard. Dat is toename van meer dan 30%. Tegelijkertijd is het aantal High Net Worth Individuals (steenrijke mensen, met toegang tot meer dan $1 miljoen in cash) wereldwijd met zo’n 20% gestegen.

6 gedachten over ““Voor verbetering vatbaar, maar daardoor nog niet slecht” – Antonie Fountain reageert op Fairtrade gastblog van Roland Waardenburg

  1. Fijn te lezen dat Fair Trade consumenten het goed doen. Maar als het te simpel is, wat zouden zij nog anders kunnen doen/bijdragen? Ik mis praktische voorbeelden. Discussieren over hoe het beter kan in de supermarkt is geen alternatief, wellicht zijn die er wel maar ken ik ze niet?
    Succes en dank voor alle inzet op dit vlak!

    1. Hoi s.dekker,
      Er zijn een aantal dingen die de consument kan doen naast het kopen van eerlijke producten. Een daarvan is het aanschrijven van bedrijven die nog niet (of te weinig) eerlijke producten verkopen. STOP THE TRAFFIK heeft regelmatig acties die dit ondersteunen.
      Daarnaast kan je er ook met anderen over praten, bewustwording is toch écht de eerste stap.

  2. Uitstekende tekst, Antonie! En knap van je Paul, dat dit belangrijke onderwerp hier zo diepgaand behandeld kan worden.

    Ik zou echter, Antonie, niet zover gaan Rainforest Alliance en Utz eerlijke handel te noemen.

    1. Hoi Steven,

      In mijn mening zijn Rainforest Alliance, UTZ en Fair Trade alle drie goeie opties voor eerlijke handel. Immers, alle drie hebben de kern ILO normen als harde voorwaarden voor hun boeren.

      Ze verschillen wel sterk in strategie over hóe ze hun handel eerlijk proberen te maken. Ik vind UTZ (o.a. om hun focus op het trainen van de boer, en om de transparantie van hun productieketen) en Fair Trade (om de minimum prijs en de extra premie die betaald word) daarin om verschillende redenen koplopers zijn, die beiden veel van elkaar te leren hebben. Rainforest is daarin wel het ‘kleine zusje’ die nog het meeste te verbeteren heeft.

      Deze discussie (wélke is beter) woedt al een aantal jaren, en ik neem aan dat daar het laatste woord nog niet over gezegd is.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s