Weet iemand waar we precies zijn?

Een overzicht van Zomergasten door de jaren heen: Volgende Fragment. Als je nog wat tijd te besteden hebt: now you know what to do with it. Er komen heel veel interessante gasten, fragmenten en gespreksonderwerpen voorbij en je ziet in het historisch overzicht hoe de kijkcijferterroristen ook de VPRO in de loop der jaren gegijzeld hebben. Mensen met diepgang en kennis worden steeds meer van het scherm geduwd door Paul de Leeuw en Linda de Mol. Ik zeg niet dat er met Paul en Linda geen interessant gesprek te voeren is, maar we worden al avond-na-avond geestelijk doodgemaakt door oppervlakkig amusement; voor kijkers die het geduld en de belangstelling hebben voor twee steken dieper spitten, blijft er maar weinig zendtijd over. Gelukkig hebben we de BBC, de films, het internet en de boeken nog…

Eenzame activiteiten

‘History began with the ability to write history’, lees ik in deel 1 van een trilogie die ik de komende weken uit ga lezen. Ik ben nog maar net begonnen met lezen en heb de eerste streepjes in de kantlijn al gezet. Dat kan ik niet laten. Ik moet markeren, onderstrepen, uitroep- en vraagtekens plaatsen tijdens het lezen. Het is de enige reactiemogelijkheid die de gebruiker van dit klassieke medium – het boek – tot z’n beschikking heeft. Ja, je kunt een brief schrijven naar de uitgever of misschien zelfs een e-mail of tweet naar de auteur, maar schrijven en lezen zijn heerlijke eenzame activiteiten waarbij er een onuitgesproken afspraak gerespecteerd wordt: de schrijver spreekt, de lezer luistert, met evenveel liefde drie boeken lang, mits de schrijver de aandacht gevangen weet te houden. Vanzelfsprekend kun je tussentijds wel met anderen praten over wat je leest (dat doe ik) en je kunt er over schrijven (doe ik hier dus eveneens).

Mismatch

Het blijkt heel moeilijk te zijn om presentator van Zomergasten te zijn. De gasten kunnen drie uur televisie tot een feestje maken, maar er zijn ook uitzendingen geweest die meer weg hadden van een marteling. Ik zag en hoorde hoe Ischa Meijer er een sardonisch genoegen in schiep om Peter van Ingen in zijn eigen programma een avond lang live voor lul te zetten. Over de doden niets dan goeds, maar je vraagt je toch af waarom zo’n scherpe geest het nodig vond een goedbedoelende interviewer te kleineren.

Soms was er gewoon sprake van een mismatch. Adriaan van Dis blijkt niet de gedroomde gesprekspartner voor Raoul Heertje. Heertje had een grapje voorbereid. Mocht Van Dis hem in de uitzending vragen of er getutoyeerd kon worden, en zou hij daaraan toegevoegd hebben: ‘zeg maar Adriaan’ – dan had Heertje zijn antwoord al klaar: ‘zeg maar Bassie’.

Van Dis stelde vast dat dit een leuke grap voor 4-jarigen geweest zou zijn. De stekeligheden bleven zichtbaar, Heertje vroeg zich af waar de wijn bleef en stelde dat een goede gastheer allang wijn aangeboden zou hebben. Van Dis merkte droogjes op dat een goede gast niet uit zichzelf zou vragen om wijn.  De toon was gezet, en wat je er verder ook van denkt, het levert wel grappige televisie op.

Wij hebben geen televisie nodig

Ik heb de uitzending van Connie Palmen met Robbert Dijkgraaf destijds gemist. Deze combinatie van – onvoorbereide – gast en geïnteresseerde gastvrouw pakte wonderwel goed uit. En ik moest direct lachen om het door Dijkgraaf gekozen openingsfilmpje: een fragment uit Spongebob. De vierkante spons en zijn boezemvriend Patrick (de zeester) hebben een televisie besteld en zijn kinderlijk blij als deze in een grote doos bezorgd wordt. Het toestel wordt subiet weggegooid, het was de vrienden om de grote lege doos te doen. Ze kruipen er allebei in en komen pas tevoorschijn als de jaloerse buurman Octo Tentakels zich niet langer kan beheersen en wil weten waarom de vrienden hun nieuwe televisie hebben weggegooid om in een doos te kunnen kruipen. ‘Wij hebben geen televisie nodig’, antwoordt Spongebob, ‘wij hebben verbeelding’ (imagination – kijk hier zelf hoe Spongebob dit zegt en uitbeeldt…).

Jezelf dood amuseren

Mensen die af en toe een avondje lekker lui televisiekijken zijn goed bezig. Dat zou ik misschien iets vaker moeten doen, ik heb er meestal geen geduld voor. Mensen die daarentegen de helft van hun leven aan de buis gekluisterd zitten, vergeten zelf te leven en amuseren zich uiteindelijk dood. Dat geloof ik.

Terug naar mijn boek. Ik heb het even weggelegd omdat ik dit moest schrijven van mezelf. Ik las die zin over dat de geschiedenis pas is begonnen toen deze opgeschreven kon worden en – als geflipt docent geschiedenis – zei ik zachtjes ‘amen’. We hebben wel bronnen, artefacten, vermoedens en gegevens over de tijd van voor de geschreven geschiedenis, maar de studie van die tijdperken is eerder het werkterrein van archeologen die als forensische onderzoekers de sporen bestuderen, dan van de kenners van oude talen en geschriften. Hoe verder we terug gaan in de tijd, hoe specialistischer en moeilijker het onderzoek wordt. Maar weinig mensen weten genoeg van de vroegste geschiedenis om er werkelijk zinvolle dingen over te kunnen zeggen.

Verbeeldingskracht

Ik ben de laatste dagen, trouwe bloglezers zullen het gemerkt hebben, gefascineerd door de gedachte dat we maar zo verrekt weinig weten en begrijpen van wat ver achter ons ligt, en nog minder van wat ons te wachten staat. Mijn docent Middeleeuwen (Mediëvistiek) merkte eens op dat de geschiedenis ‘onherroepelijk dood’ is. Die woorden zijn me bijgebleven. We hebben onze verbeeldingskracht nodig om het verleden ‘tot leven te wekken’ en ons nuchtere verstand en veel feitenkennis om betekenisvolle verbanden te kunnen leggen. Mensen die de geschiedenis goed bestudeerd hebben zijn heel voorzichtig met het trekken van grote conclusies – alle wetenschappelijk uitspraken moeten degelijk onderbouwd worden en je mag niet zomaar dwars door de tijd heen op associatieve wijze relaties leggen en conclusies trekken. Toch vind ik juist de literaire benadering van de geschiedenis het meest interessant: het verleden als herverteld verhaal – geschreven aan de hand van ‘feiten’ (het zijn altijd interpretaties, zo heb ik geleerd) en verbonden door die menselijke eigenschap die ons tot zulke bijzondere wezens maakt: verbeeldingskracht (imagination, zou Spongebob zeggen terwijl hij een regenboog rond zijn hoofd tevoorschijn tovert).

We moeten naar historici en naar andere geleerde mensen luisteren en niet te veel terugpraten als we zelf maar weinig kennis in huis hebben. Luister als een lezer – stel je conclusies uit. Of je nu in een bepaald toekomstscenario gelooft of niet, we kunnen alleen met een redelijke mate van zekerheid spreken over wat achter ons ligt, en dat is al lastig genoeg. De toekomst is terra nova, nieuw land, onbetreden terrein. Vrijwel alles wat je over de toekomst kunt zeggen is speculatief.

Iemand klaagde op twitter over weerdeskundigen die elkaar tegenspreken. ‘Ze hebben het toch allemaal over hetzelfde onderwerp?’ voegde ze daar verontwaardigd aan toe. Dat mag dan zo zijn, maar kennelijk is het verrekte moeilijk om juiste voorzeggingen te doen. Ook als je met de nodige kennis en ervaring de historische gegevens en actuele waarnemingen met elkaar verbindt. Hoeveel temeer zou dat waar zijn voor de toekomst in algemene zin? Wat kunnen we met zekerheid zeggen over het land dat voor ons ligt? Weten we überhaupt wel waar we ons nu – tussentijds – precies bevinden?

Zoveel domheid

Oké, deze blogpost gaat alle kanten op. Welgemeende complimenten en bedankjes als je nu nog steeds doorleest. Dit moet ik nog kwijt. In een van de afleveringen van Zomergasten (je ziet het, ik pak alle losse draadjes wel weer op…) worden Nederlandse toeristen in Spanje geïnterviewd. Ze zijn voor het zoveelste jaar naar dezelfde Costa gevlogen en je zou verwachten dat zij moeiteloos op de kaart kunnen aanwijzen waar zij zich op dat moment bevinden. Maar dat blijkt toch niet zo eenvoudig voor deze vakantiegangers. Een oude dame wijst een plaats ergens in Marokko aan. Een andere toeriste aarzelt lang en gokt dan (als ik het mij juist herinner) op Moldavië. Je zit met open mond te kijken naar zoveel domheid. Het fragment werd getoond in de uitzending van Adriaan van Dis met Kader Abdolah.

Het is dus mogelijk om jarenlang naar een vakantiebestemming te reizen zonder enig besef te hebben van je locatie op de wereld. Het is verleidelijk om deze domme Hollandse toeristen hartelijk uit te lachen (ga vooral je gang), maar voor mij is het een metafoor voor een veel grotere groep mensen: de ordinaire tijdreizigers – en daar horen we allemaal bij! ‘Niet de tijd gaat voorbij, maar jij, en ik’ – stelt de onlangs overleden dichter Rutger Kopland vast in zijn gedicht ‘Tijd’. Zo is het, al is het tegendeel net zo waar. De vraag is: weet iemand waar we precies zijn en kan iemand me vertellen hoe laat het is?

Historisch besef

Mensen die slechts een vage notie hebben van hun plek en tijd op aarde, zou ik in geestelijke zin niet als reisleider willen kiezen. Datzelfde kun je zeggen van gidsen die wel stellige uitspraken over het verleden (en – geloof het of niet – de toekomst!) doen, zonder grondige studie gemaakt te hebben van de geschiedenis (en daarmee bedoel ik niet alleen bijbelse geschiedenis). Ik vraag me af of ze werkelijk een goed besef hebben van hun positie in de tijd, of ze wel lang en goed genoeg hebben nagedacht over het land dat achter ons ligt voordat ze meningen gaan geven over wat er nu gebeurt en mogelijk in het verschiet ligt. Historisch besef – dat mis ik bij heel veel mensen. En we hoeven niet allemaal de gehele geschiedenis te bestuderen (daar is geen mens toe in staat), maar misschien moeten we wat meer luisteren naar mensen die daar wel veel tijd en energie in hebben gestoken. Wetenschappers, schrijvers, kunstenaars en andere intellectuelen graag – redactie van Zomergasten!

‘Als jij Zomergasten zou presenteren, dan was je steeds zelf aan het woord’, plaagt mijn oudste dochter. Ze weet ook wel dat ik af en toe vrij aardig kan luisteren, maar ze heeft gelijk. In mij schuilt nog steeds de leraar, de onderwijzer, de man die graag kennis wil overdragen zonder al te veel onderbroken te worden door vragen of tegenspraak. Waarom denk je dat ik m’n gedachten zo de vrije loop laat op dit blog?

Genoeg. Ik ga verder lezen in deel 1 van die trilogie. ‘Life is too messy to fit’, las ik op pagina 18. Er staat een potloodstreepje onder. Een paar bladzijden daarvoor onderstreepte ik deze zin: ‘Liberals are often just fundamentalists with a different set of beliefs.’ Alleen al vanwege die woorden, die gedachten. Ik ga weer een tijdje zwijgend lezen, leren en mijmeren. Dat kan ik heus wel.

2 gedachten over “Weet iemand waar we precies zijn?

  1. Nee, ik weet ook niet waar we zijn. Ik laat me niet leven door de waan van de dag. Probeer het wel bij te houden, het is de wereld waar ik in leef, maar het is ondoenlijk om alles wat er te koop is, wat de hype van de dag is, bij te houden en te beoordelen.
    Ik leef bij de dag. Omdat er Iemand is die de tijd in Zijn hand heeft. Omdat ik er op mag vertrouwen dat Hij het wel weet.
    En zeker, ik gebruik mijn verbeelding, om me in te leven in Zijn toekomst, Zijn droom te koesteren, Zijn zaad van liefde te strooien waar mogelijk.
    Maar nog valt het niet altijd mee om je af te sluiten voor de herrie, voor de tijdaftroggelaars, voor de zijwegen, voor de onoverkomelijk lijkende bergen, voor de versperringen. Het zij zo. Het is de weg die we samen mogen, moeten gaan. We komen elkaar en anderen tegen. Samen zijn we sterker, mogen we van elkaar leren, leren van de geschiedenis, kijken naar de toekomst elkaar ondersteunen en moed inspreken, de weg wijzen, genieten, vorderen. Voetje voor voetje, stap voor stap, dag na dag.
    Wat een weelde, je geborgen weten …

    1. Mooie reactie, Anton. In het boek dat ik nu lees staat: “When you’re on a really long voyage, you have to get beyond asking, ‘Are we there yet?’ and instead start asking ‘Are we making progress?'”
      Ik leef met dezelfde houding, hoor: hier en nu. Maar ik vind dat veel mensen genoegen nemen met te weinig. En ik reageer op het verschijnsel dat sommige mensen doen alsof ze het verleden kennen en de toekomst overzien. Dat is alleen aan God. Inderdaas: goed om je geborgen te weten. Goed ook om vanuit die veilige staat eerlijke vragen te stellen en samen op zoek te gaan naar antwoorden die stand houden.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s