Geloof in ‘De Cirkel’ van Dave Eggers

de cirkelEen stapel boeken op en rond het nachtkastje – om ooit nog te lezen. Ken je dat? Een van de boeken aan het hoofdeinde van mijn bed is ‘Wat is de wat’ van Dave Eggers. Ik heb het een tijd geleden cadeau gekregen en het ligt nog steeds te wachten om gelezen te worden. Binnenkort gaat dat echt gebeuren, want het meest recente boek van dezelfde auteur – ‘De Cirkel’ – heeft me tijdens de jaarwisseling aardig te pakken gekregen!

Ik ga hier geen plot verraden, vrees niet, ik wil je alleen oproepen om dit boek zelf te lezen – als je tenminste niet te gevoelig bent voor een aantal seksueel expliciete passages. (Tja, nu vermoed ik dat bij sommigen de interesse pas echt gewekt is…)

Hoe transparant wil je zijn?

Laat ik voor mezelf spreken. Er is een online en een offline versie van mijn persoon en ik hoop dat die twee niet te veel van elkaar verschillen. Maar hoe eerlijk en open je ook probeert te zijn, het is natuurlijk verleidelijker om je positieve kanten te laten zien dan je nare karaktertrekjes. Hoe transparant wil je zijn en welke persoonlijke informatie wil je voor de buitenwereld liever verborgen houden? En wat gebeurt er als een bedrijf als Google alle losse eindjes aan elkaar knoopt en daar ook nog de data van Facebook, WhatsApp en Twitter bij kan betrekken? Mag iedereen alles van mij weten?

Reëel gevaar

Het zijn op het oog wat hypothetische vragen, want genoemde bedrijven concurreren met elkaar en zullen hun data niet zomaar uitwisselen. Bovendien: als je geen al te stoute dingen doet heb je ook niet zoveel te vrezen. Maar door de recente onthullingen over praktijken van geheime diensten moet je vaststellen dat er een reëel gevaar is dat overheden, bedrijven en particulieren de beschikking krijgen over persoonlijke informatie die je liever niet openbaar wilt maken.

Dave Eggers heeft een boek geschreven waarin hij een bedachte wereld tot leven roept in ruim 400 pagina’s. Maar het verontrustende is dat het verhaal verdacht veel lijkt op de werkelijke (digitale) wereld waarin wij vandaag leven. Het verhaal draait om een jonge vrouw, Mae Holland, die via een vriendin wordt binnengelaten in De Cirkel – een bedrijf dat kenmerken van Google, Facebook en Twitter in zich verenigt. Maar je kunt bijvoorbeeld ook denken aan Apple, vooral als het gaat om het ‘coole’ karakter van de onderneming waar iedereen die een beetje hip en ambitieus is erg graag bij wil horen.

Slavenbestaan

Uiteraard beschikt De Cirkel over de meest innovatieve computerapparatuur en gadgets en is de campus van deze onderneming – ergens in Californië – ‘the place to be’. Maar de kracht van het bedrijf is de jeugdige, hoogopgeleide gemeenschap die bereid is om alles – maar dan ook werkelijk alles – in alle openheid met elkaar en met de buitenwereld te delen. In ruil voor die absolute transparantie is er een utopische omgeving gecreëerd waar het de mensen aan niets ontbreekt. De arbeidsvoorwaarden zijn, zo op het oog, ideaal – al kom je er al lezend wel achter dat de werknemers in feite een slavenbestaan leiden en zichzelf met huid en haar aan de onderneming hebben verkocht. Eggers weet dit mooi te beschrijven en als lezer word je stap voor stap die wereld binnengetrokken (de hoofdpersoon krijgt er bijvoorbeeld steeds meer taken en opdrachten bij en bij elke nieuwe verantwoordelijkheid hoort een scherm of een mobiel apparaat dat nog wat meer van de energie, tijd en aandacht in beslag neemt).

Onzichtbare werkelijkheid

Ik moet wel een keuze maken uit het aantal onderwerpen en vragen dat dit boek bij mij losmaakt, want dit is dus zo’n roman waar je in groepsverband heel wat avonden over kunt doorpraten. Ik kies, het zal je wellicht niet verbazen, voor de levensvisie en het mensbeeld dat uit de wereld van De Cirkel tevoorschijn komt – vandaar de titel boven deze blogpost. Dit zijn bijvoorbeeld vragen die in deze context bij mij opkomen: Is de mens is deze wereld in principe van goede wil of van nature tot het kwaad geneigd? Wordt er in deze roman rekening gehouden met een onzichtbare werkelijkheid die het aardse bestaan overstijgt of zijn alle sporen van geloof in God of het bovennatuurlijke uit deze omgeving verdwenen?

Geloof in De Cirkel

De eerste keer dat ik in dit boek op een aantal duidelijke geloofsuitspraken stuit is op pagina 265, waar Mae, de hoofdpersoon, in gesprek is met Bailey, een van de hoogste bazen van De Cirkel:

‘Mae,’ zei hij, ‘wanneer we geen andere weg dan de juiste, de beste weg kunnen nemen, dan geeft dat een soort ultieme en allesomvattende opluchting, dat geloof ik echt. We hoeven ons niet meer door het duister te laten verleiden. Vergeef me dat ik het in morele termen vat – dat is de kerkse Midwesterner in me -, maar ik geloof in de volmaaktheid van mensen. Ik denk dat we beter kunnen worden. Ik denk dat we volmaakt kunnen worden, of bijna. En als we ons beste ik worden, zijn de mogelijkheden vrijwel onbegrensd. We kunnen elk probleem oplossen. We kunnen elke ziekte genezen, een einde maken aan de honger, alles, omdat we niet worden neergehaald door onze vele zwakheden, onze triviale geheimpjes, onze neiging kennis en informatie voor onszelf te houden. Eindelijk zullen we onze mogelijkheden verwezenlijken.’

Beschavingsproces

Het grappige is dat ‘kerkse’ personen over het algemeen een minder rooskleurig mensbeeld hebben dan hier beschreven. Maar je hoeft niet ‘kerks’ te zijn om te geloven dat de samenleving maakbaar is en dat het beschavingsproces ons langzamerhand naar een staat van perfectie kan leiden – dat is het ultieme vooruitgangsgeloof. Een van de krachten die bijdraagt aan die civilisatie is de sociale controle. Zodra mensen anoniem zijn – wanneer zij verblijven op een plaats waar niemand hen kent of kan identificeren – gedragen zij zich minder geremd en vaak onbeschaafder. Ga naar verre vakantieoorden of internetfora om te zien of dit waar is. Persoonlijk geloof ik dat beschaving een langdurig en weerbarstig proces is, een soort collectieve opvoeding, en dat er in sommige opzichten wel degelijk vooruitgang is aan te wijzen. Tegelijkertijd blijven de ‘vele zwakheden’ waar Bailey het over heeft van generatie op generatie aanwezig en zie je dat het kwaad mee-evolueert en in nieuwe vormen steeds weer de kop opsteekt.

Gedachten door de lucht

Een volgende passage in het boek die ik vanuit levensbeschouwelijk perspectief erg interessant vind, staat op pagina 330, waar de bejaarde ouders van Mae Holland reageren op de overweldigende stroom mailtjes die zij te verwerken krijgen nadat hun dochter ze ondergebracht heeft in het ziektekostenverzekeringsprogramma van De Cirkel. De goede voorzieningen maken hun leven een stuk aangenamer (althans, in het begin…), maar zij betalen er een hoge prijs voor (het komt er feitelijk op neer dat zij hun privacy totaal verliezen). De meelevende reacties uit De Cirkel worden op prijs gesteld, maar de gepensioneerde ouders van Mae blijken niet blij te zijn met de duizenden mailtjes die zij ontvangen. Mae’s vader reageert tijdens een live-verbinding met deze ‘ondankbare’ woorden:

‘We willen jullie vragen om al jullie goede wensen vanaf nu alleen in gedachten tot ons te richten. En als jullie gewend zijn om te bidden, om dan alleen voor ons te bidden. Het is niet nodig om jullie gebeden in een mail te zetten. Gewoon…’ – hij kneep zijn ogen stijf dicht – ‘al jullie goede wensen en gedachten onze kant op sturen. Niet per mail of ting of zo. Gewoon in gedachten door de lucht. Dat is alles wat we van jullie vragen.’

Kijk naar de tijdlijn van Facebook en Twitter van de afgelopen 24 uur en zie hoe iedereen uit welgemeende beleefdheid elkaar massaal ‘de beste wensen’ doorgeeft. En dan is het natuurlijk wel zo aardig als we daar allemaal weer op reageren, al was het maar met een simpele ‘like’. Uit de woorden van Mae’s vader spreekt een eenvoudig geloof in een oeroude, draadloze techniek: de beproefde mogelijkheid om beste wensen en gebeden ‘gewoon in gedachten door de lucht’ aan elkaar door te geven. Misschien moeten we dat allemaal weer wat meer gaan doen?

Rekenschap afleggen

Tenslotte nog een derde citaat met duidelijke levensbeschouwelijke inhoud. Een man van een jaar of vijftig (en dat is oud in de wereld van De Cirkel…) gaat in een kroeg op eigen initiatief een gesprek aan met Mae en haar vriend Francis. Hij vertelt dat hij theologie gestudeerd heeft, een tijdlang meer gefascineerd was door computers en na twintig jaar toch weer ‘het spirituele’ begon te missen. Hij had Mae horen pleiten voor een gedwongen vorm van burgerparticipatie waarbij iedereen met behulp van een persoonlijk Cirkel-account zijn of haar stem kan uitbrengen: geen stemrecht maar stemplicht – en dan niet anoniem maar 100% transparant en tot de persoon herleidbaar.

‘Je hebt iets bedacht wat het zieleheil van de hele mensheid ten goede komt. Dat is precies wat wij in de kerk altijd hebben geprobeerd: om iedereen te bereiken, iedereen te redden. Dat is waar missionarissen zich al eeuwen mee bezighouden.’

Even verderop zegt de man:

‘Alle mensen hebben de ogen van God. Ken je dat Bijbelcitaat? “Alles is onverhuld en volkomen zichtbaar voor de ogen van Hem aan wie wij rekenschap moeten afleggen.” (…) Nu zijn we allemaal God. Ieder van ons zal aanstonds in staat zijn ieder ander mens te zien en een oordeel over hem te vellen.’

De uitspraken van de enigszins beschonken theoloog werken vooral op de lachspieren van Mae en Francis, maar als lezer word ik in elk geval aardig aan het denken gezet. Het geloof in een God aan wie wij rekenschap moeten afleggen kan mensen nog een beetje in het gareel houden, maar als die God uit de denkwereld is verbannen, rest alleen nog de sociale controle en een moraal die bij meerderheid van stemmen wordt vast- en bijgesteld. Dave Eggers laat in dit boek zien waar een nieuwe vorm van vooruitgangsgeloof toe zou kunnen leiden. In dit scenario gaat het om een cirkel die perfect gesloten moet worden zodat er door absolute transparantie geen ontkomen meer aan sociale controle is en een ieder zich wel behoorlijk moet gedragen.

Profetische waarschuwing

Het adagium van Protagoras – ‘de mens is de maat van alle dingen’ – wordt in dit prikkelende en onderhoudende boek ook aangehaald. In een wereld zonder God blijft ons weinig anders over. Hoe griezelig dat kan uitpakken heeft Dave Eggers in zijn meeslepende verhaal meer dan duidelijk gemaakt en wat mij betreft is hij er – zonder ‘religieus missionaire’ bedoelingen – in geslaagd een profetische waarschuwing te geven van het niveau Brave New World van Aldous Huxley en 1984 van George Orwell. Ik zou zeggen: koop dat boek, lees het en laat me eens weten wat je van ‘De Cirkel’ vindt en welke gedachten dit verhaal bij jou zoal oproept.

4 gedachten over “Geloof in ‘De Cirkel’ van Dave Eggers

  1. Tip: lees dit interview met Ancilla Tilia over de Cirkel. Vooral deze passage past naadloos bij mijn blogpost hierboven:

    “Ga maar eens langs een Apple store. Dat is geen winkel meer, dat is een kerk. Een plek om je onder te dompelen in ‘Appleness’, waar misdienaren klaarstaan voor morele en technische ondersteuning.”

  2. Bedankt voor deze boekentip! Ik heb het afgelopen week in mijn vakantie gelezen en vind het een indrukwekkend – en helaas ook realistisch – verhaal. Ik moet bekennen dat ik altijd wat sceptisch ben (was?) als mensen moeite hadden met afluisteren, privacy schending, etc. Dit boek laat zien waar totale ‘transparantie’ in extremis toe kan leiden. Bizar dat eigenlijk behoorlijk wat beschrijvingen al volop werken in ‘onze wereld’.
    Ik ben er content mee dat het plot passend en realistisch is. Zeker een aanleiding om ook andere boeken van deze auteur te checken.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s