FOAM Amsterdam – beelden om bij stil te staan (deel 2)

Foam logoZoals gisteren aangekondigd – vandaag aandacht voor de 3e en 4e expositie in FOAM die ik afgelopen donderdag samen met mijn zoon Robin bezocht.

Het werk van Larry Clark is – op z’n zachts gezegd confronterend. Maar wat hij laat zien in zijn zwart-wit foto’s is geen verheerlijking van een ‘losgeslagen leven’, het is een rauwe registratie van de zelfkant van de maatschappij waarin hij zichzelf beweegt.

De laatste expositie die we zagen (nou ja, het was aardedonker – veel hebben we er niet van gezien) was een ‘installatie’.  De Belgische fotograaf (‘visual storyteller’) Jan Rosseel laat bezoekers op een vervreemdende manier ervaren hoe het is om in het duister te tasten. Zijn installatie laat je stilstaan bij de onopgeloste vragen die nog altijd bestaan rond de Bende van Nijvel die in de jaren tachtig op een verschrikkelijke manier toesloeg in België. Voor Rosseel is dit meer dan een donkere episode uit het nationale verleden, hij is persoonlijk getroffen en laat bezoekers ervaren hoe het voelt om ziende blind te zijn.

TULSA TEENAGE LUST

Eerst maar wat aandacht voor Larry Clark. Deze fotograaf is onderdeel van zijn werk, betrokkene, medeplichtige – zo je wilt. De laatste zin uit onderstaand citaat blijft in mijn hoofd hangen – deze woorden vatten de hopeloosheid van drugsverslaving goed samen.

“When I was 16, I started shooting amphetamine. I shot with my friends every day for three years and then left town, but I’ve gone back through the years. Once the needle goes in, it never comes out.” (Larry Clark)

TulsaWat mij betreft is het bekijken van deze expositie genoeg antireclame voor een totaal losgeslagen, amorele levensstijl – de totaalindruk die achterblijft is in mijn ogen vooral ontluisterend en triest. De drie foto’s bij de uitgang vatten het woordloos samen: een zwangere vrouw dient zichzelf een shot heroïne toe (links) en in het midden staat een vrouw (is het dezelfde vrouw?) met een bos bloemen bij een begrafenis, rechts is een pasgeboren baby zichtbaar in een kistje. Het zijn altijd de anderen die de prijs betalen, altijd de kwetsbaren die juist aanspraak mogen maken op onze onvoorwaardelijke liefde en bescherming. Meer heb ik er eigenlijk niet over te zeggen, de beelden spreken voor zich.

“In grafisch zwart-wit toonde Clark confronterende, autobiografische beelden waarin de gewelddadige onderwereld van Tulsa centraal staat. Gebruik van harddrugs, expliciet geweld en seks staan hierin centraal. Tulsa was geschoten in een nieuwe documentaire stijl: subjectief, vervreemd en volledig vrij van welke sociale agenda dan ook. Tulsa werd de opmaat naar fotografie die rauw en ongepolijst was en die niet gebaseerd was op de observerende blik van een buitenstaander, maar van binnenuit voortkwam uit de ervaringen van een direct betrokkene.” (Info van Foam).

BELGIAN AUTUMN

Jan Rosseel verloor zijn eigen vader bij een van de gewelddadige overvallen van de Bende van Nijvel. Nog altijd is onopgehelderd wie er achter deze bende zijn schuilgegaan en wat hun motieven waren. Geld, zou je zeggen, maar het gebruikte geweld was dusdanig grof en grootschalig (in totaal 28 doden en 40 gewonden) dat er gedacht wordt aan andere motieven  – zoals het ontwrichten van de samenleving om een crisissfeer te scheppen waarin duistere elementen een greep naar de macht konden doen. Ook omdat het onderzoek chaotisch verliep en daders nooit zijn opgepakt, blijft er zo’n verdenking bestaan rond de misdrijven die tussen 1982-85 werden gepleegd.

‘The after image becomes the real image…’

Beter dan Jan Rosseel zelf kan ik hier niet uitleggen wat de gedachte achter de installatie Belgium Autumn is. Bovenstaande uitspraak vat het alles voor mij het best samen – soms moet je het doen met de indrukken, de enkele losse beelden, die in korte tijd in je geheugen zijn gebrand en die veel meer vragen oproepen dan zij kunnen beantwoorden. Hoe kun je de leemtes opvullen met betekenis, hoe geef je zin aan de diepe duisternis?

Over de Bende van Nijvel is veel te lezen – ik beperk me nu tot de ervaring die je kunt ondergaan in Foam. Voor je een donkere ruimte binnenloopt word je via een bordje opgeroepen om je ogen te laten wennen aan de duisternis zodat je meer kunt ontwaren. Dat heb ik gedaan, mijn pupillen moeten op het maximale diafragma hebben gestaan, maar ik zag echt heel erg weinig. Aan de ene kant van de ruimte is permanent een takje met wortel te zien. Aan de andere kant een auto die met brandende koplampen in een bos staat. Nu, na me er wat in verdiept te hebben, begrijp ik dat die auto wijst op de VW Golf die met 2 mannen in een bos stond (La Houssière) terwijl een derde man op de grond zou hebben gelegen. In datzelfde bos zijn ook zaken gevonden die overtuigend bewijzen dat de bende hier is geweest en die aannemelijk maken dat deze omgeving vertrouwd terrein voor hen vormde. Getuigen hebben dit tafereel gezien en het zou erop kunnen wijzen dat de man die de meeste moorden gepleegd heeft, de ‘killer’, door een politiekogel bij de laatste overval dodelijk is getroffen. De overvallen van de Bende van Nijvel zijn direct daarna opgehouden.

In 2015 verjaren de misdaden die de Bende van Nijvel heeft gepleegd. Recent werd er nog iemand gearresteerd (en weer losgelaten) die in verband met de organisatie werd gebracht. Je mag hopen dat het onder de tijdsdruk nog lukt om – wellicht met nieuwe DNA-onderzoeksmethoden – nog mensen voor de rechter en veroordeeld te krijgen. Maar de kans dat dit gebeurt lijkt me klein en dit betekent voor mensen die direct betrokken zijn dat zij met nog meer bitterheid zullen terugkijken op alles wat gebeurd is.

Als je in de donkere ruimte staat en poogt om iets te concluderen uit wat je (niet) ziet, dringt de bedoeling van de makers tot je door. Zo moet het voelen om te leven in het ongewisse. Machteloos en gefrustreerd. Zo is het fotograaf Jan Rosseel en kunstenaar Mischa Daams gelukt om je stil te laten staan bij beelden die slechts als een echo op het netvlies flitsen. Te kort om iets te concluderen, te weinig licht om de duisternis te ontmaskeren.

TERUGBLIK

Ik schreef gisteren al dat ik associatief denk. Dat wil in dit verband zeggen dat ik de indrukken die ik heb opgedaan bij de ene expositie meeneem naar de volgende. In mijn hoofd botsen de beelden en geluiden op elkaar en ik heb altijd wat tijd nodig om die indrukken te verwerken en in een totaal perspectief te plaatsen. Dat geldt voor de vier exposities die ik nu kort beschreven heb, maar het gaat ook op voor het bezoek aan Foam en – later op de dag – het Rijksmuseum. Het mooiste en het lelijkste wat mensen kunnen doen en voortbrengen komt zo’n dag je hoofd binnen. Soms wil je liever niet kijken, doen alsof je dit niet gezien hebt. Maar je moet wel. Het is net het gewone leven, maar dan uitvergroot en afgebeeld in scherpe contrasten.

ART IS THERAPY

In Foam trok ik mijn eigen conclusies – het leven is mooi en zinvol als je creativiteit, humor en liefde koestert en uitdeelt. Het leven kan diepe duisternis worden als je jezelf ongeremd overgeeft aan blinde lusten. Geldzucht, bloeddorst, eerzucht, wellust, egoïstische verlangens die je alleen maar verder van je medemensen vervreemden en waar je een te hoge prijs voor zult betalen.  Dergelijke morele lessen zijn lang uit de mode geweest, maar in het Rijksmuseum viel me op dat ze in het kader van ‘Art is Therapy‘ weer aandacht krijgen. De Britse schrijvers en filosofen Alain de Botton en John Armstrong hebben op tal van plaatsen in het museum extra bordjes (in de vorm van groot uitgevoerde Post-it vellen) opgehangen met commentaar. Wat opvalt is dat deze commentaren weer wat moralistisch durven te zijn – je kunt wel degelijk levenslessen leren in een museum, waarden (her)ontdekken en de goede vragen (opnieuw) leren stellen.  Voor mij heeft de therapie afgelopen donderdag in elk geval gewerkt. Ik kan er weer even tegenaan.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s