Een vloek keert terug

YOU MAD BRORikko Voorberg schreef in NRC Next een spraakmakende ‘preek’ over vloeken. Als je hier wilt reageren op de inhoud van zijn stuk, zorg er dan a.u.b. voor dat je die bijdrage gelezen hebt voor je er ook iets van vindt… Het artikel is niet openlijk beschikbaar, je moet door wat hoepels springen om erbij te komen – maar doe dat als je er een mening over wilt vormen en lees en denk hier gewoon rustig mee. Een interview in Trouw is wel al online beschikbaar. Kern van het betoog is dat een van de meest geuite vloeken niet ‘God verdoem mij’ betekent maar als aanvoegende wijs ‘verdomme’ verstaan moet worden: Gods veroordeling en vervloeking wordt hiermee aangeroepen over (een uiting van) het kwaad. Dat is een zinvol onderscheid en ik ben niet deskundig genoeg om te kunnen beoordelen welke van deze twee ‘etymologische verklaringen’ de beste papieren heeft. Hoe dan ook, ik denk dat vloeken altijd een uiting van onmacht is en zou er niet voor pleiten een rollende vloek uit de keel te laten komen in omstandigheden dat dit ‘gepast’ of ‘goed’ zou zijn.

Op tong of lippen bijten

Woorden hebben kracht en vloeken keren als boemerangs terug – daar ben ik van overtuigd. Niet voor niets roept Jezus ons op om een vloek te beantwoorden met een zegenwens. Als Rikko – bijvoorbeeld op de radio bij onze zuiderburen – beweert dat het elkaar versterkende kwaad vervloekt moet worden, dan snap ik zijn emotie, maar ik volg zijn redenering niet. Hij noemt het conflict tussen Israël en de Palestijnen – een uitzichtloze oog om oog geweldsspiraal – als het elkaar versterkende kwaad dat door een vloek getroffen of doorbroken zou moeten worden. Maar daar haak ik af. Feitelijk doe je dan met woorden wat je afwijst in de daden: je gebruikt een krachtterm die kwetst en pijn doet aan oren, hart en ziel. Dat is geen goede manier om het kwaad te bezweren, laat staan te keren. Het is onbedoeld een versterking van het negatieve, een machteloze buiging voor wat slecht en verwerpelijk is. Al stelt Rikko dat een ‘goede vloek’ niet tegen mensen maar tegen het kwaad gericht is, denk ik toch dat het meer in de geest van Jezus is om te zegenen waar de neiging tot vloeken zich aan je opdringt. En ja, soms moet je op je tong of lippen bijten en een enkele keer floept er in woede of wanhoop toch een vloek of verwensing uit. De tong is verdraaid (dat mag nog wel, toch?) lastig te temmen, dat wist Jakobus al.

Zolang je maar goed nadenkt over wat je verdoemd noemt

De woorden van Rikko zijn doelbewust prikkelend en provocatief. Daar wil ik hem niet op afrekenen, wij hebben juist mensen nodig die ons uitdagen en die vanzelfsprekendheden ter discussie stellen. Er zijn al genoeg mensen die met keurige woorden de meest verschrikkelijke dingen zeggen of schrijven – dus dan hoor ik liever een machteloze vloek uit de diepte van een gepijnigde ziel. Maar laat het dan alsjeblieft bij hoge uitzondering zijn, een oncontroleerbare hartekreet, en ja – hoe tegenstrijdig het ook klinkt – een wanhopig gebed om Gods hulp. Als vloeken in te veel omstandigheden ‘acceptabel’ is, helpen we onze beschaving niet vooruit. Verder moeten we natuurlijk niet kinderachtig of hypocriet zijn. C.S. Lewis kreeg ook boze reacties toen hij in zijn radiotoespraak ‘verdoemd’ gebruikte. Met dat woord is op zich niets mis, zolang je maar goed nadenkt over wat je verdoemd noemt.

Meer kwaad dan goed

Aanzetten tot nadenken. Dat kan Rikko als geen ander, hij zette mij ook even radicaal op het verkeerde been tijdens zijn toespraak in de Vluchtelingendienst waarin hij het standpunt verdedigde dat vreemdelingenangst ‘menselijk’ is. Dat laat wenkbrauwen omhoog gaan, je verwacht het niet uit de mond van iemand die zich met hart en ziel inzet voor vluchtelingen (de Vluchtkerk), maar als je iets langer doordenkt is de logica wel aanwezig: ‘menselijk’ wil niet zeggen dat het ‘goed’ is, het betekent dat het ‘herkenbaar’ en ‘voorstelbaar’ of ‘begrijpelijk’ is. Zo zijn wij mensen nu eenmaal – en daarom moeten we met geloof, hoop en liefde boven onze eigen tekortkomingen uitstijgen zodat we dingen anders, positiever gaan zien. In die gedachte ga ik mee. Maar een vloek is een vloek en – al lucht het op – het doet meer kwaad dan goed.

Was ik maar zo beschaafd

Rikko Voorberg doorbreekt wel een taboe door erop te wijzen dat een vloek een krachtige veroordeling kan zijn van misstanden en misdaden die echt niet door de beugel kunnen. Woorden schieten maar al te vaak te kort – lees mijn gedicht dat ik schreef na het moedwillig neerhalen van een vliegtuig boven Oekraine, waarschijnlijk door Russische separatisten. Ik zal niet zeggen dat er nooit een onwelvoeglijk woord over mijn lippen komt (of in mijn hoofd dendert). Was ik maar zo beschaafd. Maar ik onderdruk de vloek, ik slik liever woorden in. Gelukkig heb ik de gave om mijn emoties te uiten in een blogpost of een gedicht. Ik begrijp dat er situaties zijn waarin dat niet mogelijk is en God ziet ons hart als we van schrik, uit verbijstering, diepe woede of verontwaardiging toch iets zeggen waar we later – terecht – spijt van krijgen. Ik zou dan liever roepen: God vergeef me.

4 gedachten over “Een vloek keert terug

    1. Dank je. Het vinden van een etymologische uitleg op internet betekent helaas niet ‘problem solved’. Etymologen zijn net theologen: ze zijn het niet altijd eens 😉 Maar ik ga kijken wat deze link oplevert!

      Je tweede punt: de Bijbel staat vol met oproepen aan God om in te grijpen of te (ver)oordelen – lees alleen de Psalmen. Zo bezien proberen we allemaal iets van God gedaan te krijgen, het is een belangrijk aspect van het gebed. En in veel gebeden zit een (gelukkig vaak) positieve oproep aan God om te doen wat wij graag willen. Jezus voegde daar zelf aan toe: “Maar niet wat Ik wil, maar wat U wilt geschiede”. Dat laatste woord is een mooi voorbeeld van de aanvoegende wijs. Er spreekt een verlangen uit.

Zeg iets terug op Vrijspraak

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s